MPSC Previous Year Question Paper
महाराष्ट्र गट-ब (अराजपत्रित) सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2024
प्रश्नपत्रिका, उत्तरतालिका आणि विषयनिहाय प्रश्न विश्लेषण
Group B Prelims 2024 · 100 प्रश्न · 100 गुणMPSC Group B Prelims 2024 Question Paper PDF आणि Answer Key येथे पाहा व डाउनलोड करा. जाहिरात क्रमांक 048/2024 अंतर्गत झालेल्या महाराष्ट्र गट-ब (अराजपत्रित) सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2024 मधील 100 प्रश्नांचे विषयानुसार वर्गीकरण, प्रश्नसंख्या आणि Topic-Wise Analysis या पेजवर दिले आहे. PSI, STI आणि ASO पदांच्या तयारीसाठी मागील प्रश्नपत्रिका व विषयनिहाय प्रश्नांचा सराव करण्यासाठी हे विश्लेषण उपयुक्त ठरेल.
01 परीक्षेची माहिती (Exam Overview)
| परीक्षेचे नाव | महाराष्ट्र गट-ब (अराजपत्रित) सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2024 |
| जाहिरात क्रमांक | 048/2024 |
| परीक्षा दिनांक | 2 फेब्रुवारी 2025 |
| एकूण प्रश्न | 100 |
| एकूण गुण | 100 |
| परीक्षा वेळ | 1 तास (60 मिनिटे) |
| नकारात्मक गुण | प्रत्येक चुकीच्या उत्तरासाठी 1/4 (0.25) गुण |
02 प्रश्नपत्रिका व उत्तरतालिका (Question Paper & Answer Key PDF)
PDF: MPSC Group B Prelims 2024 ची प्रश्नपत्रिका व उत्तरतालिका पाहण्यासाठी किंवा डाउनलोड करण्यासाठी खालील पर्याय वापरा.
PDF दिसत नसल्यास वरील VIEW PDF बटणावर क्लिक करा किंवा DOWNLOAD PDF वापरा.
03 इतर वर्षांच्या गट-ब पूर्व परीक्षा प्रश्नपत्रिका (Previous Year Papers)
गट-ब संयुक्त पूर्व परीक्षेच्या इतर वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका आणि उत्तरतालिका पाहण्यासाठी संबंधित वर्षाची पोस्ट उघडा.
04 विषयानुसार प्रश्नसंख्या (Subject-Wise Question Count)
| विषय | प्रश्नसंख्या |
|---|---|
| इतिहास (History) | 10 |
| भूगोल (Geography) | 10 |
| अर्थव्यवस्था (Economics) | 15 |
| चालू घडामोडी (Current Affairs) | 15 |
| राज्यशास्त्र व शासनप्रणाली (Polity & Governance) | 15 |
| सामान्य विज्ञान (General Science) | 15 |
| अंकगणित व बुद्धिमत्ता चाचणी (Aptitude & Reasoning) | 20 |
| एकूण | 100 |
05 विचारलेल्या प्रश्नांचे विषयानुसार व Topicwise प्रश्नविश्लेषण पहा
खालील सात विषयांपैकी कोणत्याही विषयावर क्लिक करा. त्या विषयातील प्रश्न क्रमांक, उपविषय आणि प्रश्नांचा संक्षिप्त आशय पाहता येईल.
1. इतिहास (History)10 प्रश्न · प्र. १ ते १०
एमपीएससी अधिकृत अभ्यासक्रम घटक: आधुनिक भारताचा विशेषतः महाराष्ट्राचा इतिहास (सामाजिक व आर्थिक जागृती, १८५७ चा उठाव, समाजसुधारक, संस्था, वृत्तपत्रे व राष्ट्रीय चळवळी).
उद्योग व ब्रिटिश आर्थिक प्रभाव
- प्र. १भारतातील पहिली सुती कापड गिरणी मुंबई येथे कावसजी नानाभाई यांनी सुरू केली, तर पहिली तागाची गिरणी रिश्रा येथे सुरू झाली.
१८५७ चा उठाव
- प्र. २कोल्हापूर येथील २७ व्या पलटणीतील हिंदी शिपायांनी ३१ जुलै १८५७ चे बंड रामजी शिरसाट यांच्या नेतृत्वाखाली केले.
- प्र. ९'झांशीची राणी म्हणजे बंडखोरांमधील एकमेव पुरुष होती' हे विधान ह्जू रोज (Hugh Rose) यांनी केले.
समाजसुधारक व विचारवंत
- प्र. ३सतीप्रथेबद्दल 'शास्त्राच्या संमतीने केलेला खून' असे विधान राजा राममोहन रॉय यांनी केले.
सामाजिक-धार्मिक संस्था व स्थापना वर्षे
- प्र. ४संस्था व स्थापना वर्षे जुळणी: प्रार्थना समाज (१८६७), सत्यशोधक समाज (१८७३), सार्वजनिक सभा (१८७०), आर्य समाज (१८७५).
कामगार चळवळ
- प्र. ५१९०९ मध्ये 'कामगार हितवर्धक सभा' या संघटनेची स्थापना करून कामगारांना शिक्षण, कायदेशीर सल्ला देण्याचे काम भिवाजी नरे, सीताराम बोले आणि बॅ. हरिश्चंद्र तालचेरकर यांनी केले.
राष्ट्रीय चळवळी व संस्था
- प्र. ६होमरूल चळवळीचा अर्थ म्हणजे आपल्या देशाचा कारभार प्राप्त करून घेणे व स्वराज्य प्राप्त करून घेणे होय.
- प्र. ७२६ जुलै १८७६ रोजी सुरेंद्रानाथ बॅनर्जी यांनी स्थापन केलेल्या इंडियन असोसिएशनचे पहिले सचिव आनंद मोहन बोस होते.
- प्र. १०२७ जुलै १८८९ रोजी लंडन येथे राष्ट्रीय काँग्रेसच्या 'ब्रिटिश इंडिया कमिटी' च्या स्थापनेत सर ॲलन ह्यूम, डिग्बी, दादाभाई नौरोजी, व्योमेशचंद्र बॅनर्जी, वेडरबर्न, डब्लू. एस. केन हे संबंधित होते.
ब्रिटिश प्रशासकीय धोरणे व खालसा धोरण
- प्र. ८नागपूरच्या राजाने (राजा रघुजी तिसरा) आपल्या मृत्यूनंतरच्या वारसाची काहीही व्यवस्था न केल्याने कंपनी सरकारने त्यांचे राज्य खालसा केले.
2. भूगोल (Geography)10 प्रश्न · प्र. ११ ते २०
एमपीएससी अधिकृत अभ्यासक्रम घटक: महाराष्ट्राच्या भूगोलाच्या विशेष अभ्यासासह - प्राकृतिक रचना, हवामान, नद्या, खनिजे, मृदा, प्रशासकीय रचना, लोकसंख्या व मानवी भूगोल.
महाराष्ट्रातील घाट व रस्ते
- प्र. ११घाट व रस्ते जुळणी: फोंडा घाट (कोल्हापूर - पणजी), माळशेज घाट (ठाणे - नगर), हनुमंते घाट (कोल्हापूर - कुडाळ), थळ घाट (मुंबई - नाशिक).
भारताचा प्राकृतिक भूगोल व पर्वतरांगा
- प्र. १२शंभू महादेवाची डोंगररांग ही भीमा आणि कृष्णा नद्यांच्या दरम्यान आहे.
- प्र. १७सिंधू आणि सतलज या दोन नद्यांच्या दरम्यानच्या प्रदेशाला पंजाब हिमालय म्हणतात.
खडक व खनिज संपत्ती
- प्र. १३अग्निजन्य खडकात लोह, सोने, तांबे आढळतात; स्तरित खडकात चुनखडक, जिप्सम आढळतात; रूपांतरित खडकात अभ्रक, गार्नेट आढळतात.
नदी प्रणाली
- प्र. १४महाराष्ट्रात भीमा नदीचे स्वतंत्र खोरे आहे, मांजरा ही गोदावरीची उपनदी आहे, सिंदफणा ही गोदावरीची उत्तर उपनदी आहे.
प्रशासकीय रचना
- प्र. १५महाराष्ट्रातील १९६० आणि २०२० मधील एकूण प्रशासकीय विभाग अनुक्रमे ४ आणि ६ आहेत.
मृदा (माती) व प्रदेश
- प्र. १६मृदा प्रकार व प्रदेश जुळणी: काळी कापसाची मृदा (महाराष्ट्र पठारी प्रदेश), जांभी मृदा (कोकण प्रदेश), तांबडी मृदा (पूर्व विदर्भ), भरड उथळ मृदा (सह्याद्रीचा पूर्व भाग).
हवामानशास्त्र व स्थानिक वारे
- प्र. १८पश्चिम आणि वायव्य भारतामध्ये अति उष्ण, कोरडे व धुळीचे वेगाने वाहणारे वारे लू वारे (Loo winds) म्हणतात.
कृषी भूगोल
- प्र. १९स्वामिनाथन (१९७०) यांच्या व्याख्येनुसार भारतातील कोरडवाहू शेती म्हणजे ज्या ठिकाणी सरासरी वार्षिक पर्जन्य १०० सेमीपेक्षा कमी पण ४० सेमीपेक्षा जास्त असतो.
मानवी भूगोल व वस्ती
- प्र. २०नागरी वस्तीची मानके: महानगरपालिका/नगरपालिका असणे, लोकसंख्या ५००० पेक्षा जास्त, ७५% लोक बिगरशेती व्यवसायात, घनता ४०० पेक्षा जास्त.
3. अर्थव्यवस्था (Economics)15 प्रश्न · प्र. २१ ते ३५
एमपीएससी अधिकृत अभ्यासक्रम घटक: भारतीय अर्थव्यवस्था (राष्ट्रीय उत्पन्न, शेती, उद्योग, बँकिंग, लोकसंख्या, दारिद्र्य) व शासकीय अर्थव्यवस्था (अर्थसंकल्प, कर संरचना).
बँकिंग व नाणेबाजार
- प्र. २१नाणेबाजारात निधीच्या दुर्मिळतेच्या काळात वापरले जाणारे कर्जदर अल्प मुदतीचे असतात.
- प्र. २५नाणेबाजारात व्यापारी बँकांना रिझर्व्ह बँकेकडून (RBI) आपत्कालीन परिस्थितीत मिळणारे अल्पमुदतीचे कर्ज.
लोकसंख्या
- प्र. २२भारताच्या लोकसंख्या लाभांशाची (Demographic Dividend) वैशिष्ट्ये आणि कामकरी वयोगट (१५-५९ वर्षे).
- प्र. ३२१९०१ ते २०२१ दरम्यान भारतातील लिंग गुणोत्तर (Sex Ratio) मधील चढ-उतार.
सार्वजनिक वित्त व अर्थसंकल्प
- प्र. २३कर महसूल आणि करेतर महसूल यातील वर्गीकरण.
- प्र. २९भारताचे राजकोषीय उत्तरदायित्व आणि अर्थसंकल्प व्यवस्थापन (FRBM) कायदा २००३.
शेती व ग्रामीण विकास
- प्र. २४भारतीय कृषी क्षेत्रातील अल्पभूधारक शेतकऱ्यांची व्याख्या (१ हेक्टरपेक्षा कमी जमीन).
- प्र. ३०राष्ट्रीय कृषी विकास योजना (RKVY) ची मुख्य उद्दिष्टे.
दारिद्र्य व बेरोजगारी
- प्र. २६तेंडुलकर समिती (२००९) आणि रंगराजन समिती (२०१४) यांनी दारिद्र्यरेषेसाठी ठरवलेला दैनिक उपभोग्य खर्च.
- प्र. ३१भारतातील छुप्या किंवा प्रच्छन्न बेरोजगारीचे (Disguised Unemployment) स्वरूप.
उद्योग व पायाभूत सुविधा
- प्र. २७१९५६ च्या औद्योगिक धोरण ठरावात उद्योगांचे केलेले तीन वर्ग (Schedule A, B, C).
- प्र. ३४सूक्ष्म, लघू व मध्यम उद्योग (MSME) व्याख्या २०२० मधील बदल.
राष्ट्रीय उत्पन्न
- प्र. २८स्थूल देशांतर्गत उत्पादन (GDP) आणि निव्वळ देशांतर्गत उत्पादन (NDP) यातील फरक.
आंतरराष्ट्रीय व्यापार
- प्र. ३३भारतातील परकीय थेट गुंतवणुकीची (FDI) स्थिती आणि क्षेत्रनिहाय वाटा.
योजना
- प्र. ३५महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा (MGNREGA) मधील १०० दिवसांच्या रोजगाराची हमी.
4. चालू घडामोडी (Current Affairs)15 प्रश्न · प्र. ३६ ते ५०
एमपीएससी अधिकृत अभ्यासक्रम घटक: जागतिक तसेच महाराष्ट्रासह भारतातील महत्त्वाच्या घडामोडी.
राष्ट्रीय घडामोडी व कायदे
- प्र. ३६नारी शक्ती वंदन अधिनियम (१०६ वी घटनादुरुस्ती) मधील महिला आरक्षणाची तरतूद.
- प्र. ४०भारतीय नवीन गुन्हेगारी कायदे (BNS, BNSS, BSA) अंमलबजावणी.
महाराष्ट्रातील विशेष घडामोडी
- प्र. ३७मुख्यमंत्री माझी लाडकी बहीण योजनेची पात्रता व वैशिष्ट्ये.
- प्र. ४५वाढवण बंदर प्रकल्पाची उद्दिष्टे.
आंतरराष्ट्रीय घडामोडी
- प्र. ३८जी-२० (G20) शिखर परिषद २०२४ ब्राझील.
- प्र. ४४शांघाय सहकार्य संघटनेची (SCO) परिषद.
पुरस्कार व सन्मान
- प्र. ३९५४ वा दादासाहेब फाळके पुरस्कार (मिथुन चक्रवर्ती).
- प्र. ४२२०२४ चा नोबेल शांतता पुरस्कार (निहॉन हिडानक्यो).
विज्ञान व इस्रो
- प्र. ४१इस्रोचे गगनयान मोहीम उड्डाण आणि व्योममित्र रोबोट.
- प्र. ४६स्वदेशी अणुऊर्जा संचलित पाणबुडी आयएनएस अरिघात.
क्रीडा घडामोडी
- प्र. ४३पॅरिस ऑलिम्पिक २०२४ मधील भारतीय पदक विजेते.
- प्र. ४७टी-२० विश्वचषक २०२४ मधील भारताचे विजेतेपद.
पर्यावरण व परिषद
- प्र. ४८कॉप-२९ (COP29) हवामान परिषद अझरबैजान.
पुस्तके व व्यक्ती
- प्र. ४९आंतरराष्ट्रीय बुकर पुरस्कार २०२४ ('काइरोस' कादंबरी).
चित्रपट व राष्ट्रीय पुरस्कार
- प्र. ५०७० वे राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार विजेते.
5. राज्यशास्त्र व शासनप्रणाली (Polity & Governance)15 प्रश्न · प्र. ५१ ते ६५
एमपीएससी अधिकृत अभ्यासक्रम घटक: भारतीय संघ राज्यव्यवस्था, राज्यघटना निर्मिती, मूलभूत हक्क व कर्तव्ये, मार्गदर्शक तत्त्वे, कायदेमंडळ, कार्यकारी मंडळ, न्यायव्यवस्था व प्रशासकीय नियंत्रणे.
घटना निर्मिती
- प्र. ५१संविधान सभेची पहिली बैठक व डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा यांची निवड.
- प्र. ५८उद्दिष्टांचा ठराव पंडित नेहरूंनी मांडणे.
मूलभूत हक्क
- प्र. ५२कलम १९ अंतर्गत स्वातंत्र्याचे अधिकार.
- प्र. ६१कलम ३२ अंतर्गत प्राधिलेख (Writs).
मार्गदर्शक तत्त्वे
- प्र. ५३कलम ४४ समान नागरी कायदा.
केंद्र-राज्य संबंध
- प्र. ५४कलम २८० वित्त आयोग.
- प्र. ६३सरकारीया आयोगाच्या शिफारशी.
राष्ट्रपती
- प्र. ५५कलम ६१ राष्ट्रपतींवरील महाभियोग प्रक्रिया.
संसद
- प्र. ५६संयुक्त अधिवेशन कलम १०८.
- प्र. ६०धनविधेयक कलम ११०.
राज्यपाल व विधिमंडळ
- प्र. ५७कलम २१३ अध्यादेश काढण्याचा अधिकार.
- प्र. ६४विधानपरिषद कलम १६९.
न्यायव्यवस्था
- प्र. ५९सर्वोच्च न्यायालयाचे मूळ अधिकारक्षेत्र.
पंचायतराज
- प्र. ६२७३ व्या घटनादुरुस्तीतील २९ विषय.
घटनात्मक संस्था
- प्र. ६५निवडणूक आयोग कलम ३२४.
6. सामान्य विज्ञान (General Science)15 प्रश्न · प्र. ६६ ते ८०
एमपीएससी अधिकृत अभ्यासक्रम घटक: भौतिकशास्त्र (Physics), रसायनशास्त्र (Chemistry), प्राणीशास्त्र (Zoology), वनस्पतीशास्त्र (Botany), आरोग्यशास्त्र (Hygiene).
भौतिकशास्त्र
- प्र. ६६प्रकाश अपवर्तन व पूर्ण अंतर्गत परावर्तन.
- प्र. ७०न्यूटनचा गतीविषयक दुसरा नियम व संवेग.
- प्र. ७४विद्युत रोधाची एकसर व समांतर जोडणी.
रसायनशास्त्र
- प्र. ६७ॲव्होगॅड्रो संख्या व वायूचे आकारमान.
- प्र. ७१आधुनिक आवर्तसारणीतील मूलद्रव्यांचे वर्गीकरण.
- प्र. ७५pH स्केल व द्रावणांचे स्वरूप.
वनस्पतीशास्त्र
- प्र. ६८जलवाहिन्या व रसवाहिन्यांचे कार्य.
- प्र. ७६प्रकाशसंश्लेषण प्रक्रिया.
प्राणीशास्त्र व मानवी शरीरशास्त्र
- प्र. ६९रक्तातील घटक व प्लाझ्मा.
- प्र. ७२प्राणी वर्गीकरण (समपृष्ठरज्जू व असमपृष्ठरज्जू).
- प्र. ७७नेफ्रॉन आणि वृक्काचे कार्य.
आरोग्यशास्त्र व रोग
- प्र. ७३जीवनसत्त्वे व अभावी रोग.
- प्र. ७८जिवाणू व विषाणूजन्य रोग.
- प्र. ७९अन्नाचे पचन व शोषण.
- प्र. ८०डीएनए (DNA) ची द्विसर्पिल रचना.
7. अंकगणित व बुद्धिमत्ता चाचणी (Aptitude & Reasoning)20 प्रश्न · प्र. ८१ ते १००
एमपीएससी अधिकृत अभ्यासक्रम घटक: अंकगणित व बुद्धिमत्ता चाचणी (उमेदवार किती लवकर व अचूकपणे विचार करू शकतो हे आजमावण्यासाठी प्रश्न).
संख्यामाला व कोडिंग
- प्र. ८१संख्या मालिकेतील पद निश्चित करणे.
- प्र. ८३सांकेतिक भाषा (Coding).
- प्र. ८९अक्षरांची मालिका.
वयवारी
- प्र. ८२वयवारीवरील गुणोत्तर समीकरण.
काळ-काम-वेग
- प्र. ८४आगगाडीचा वेग व अंतर.
- प्र. ९२काम व दिवसांचे गणित.
नफा-तोटा
- प्र. ८५शेकडा नफा व तोटा.
- प्र. ९१लोकसंख्या वाढीचा दर.
व्याज
- प्र. ८६सरळव्याज व चक्रवाढ व्याज.
सरासरी
- प्र. ८७गुणांची सरासरी.
भूमिती
- प्र. ८८त्रिकोणाचे क्षेत्रफळ.
दिशा व नातेसंबंध
- प्र. ९०दिशा व अंतर.
- प्र. ९३कौटुंबिक नातेसंबंध.
तर्क व कोडे
- प्र. ९४तार्किक निष्कर्ष (Syllogism).
- प्र. ९५बैठक व्यवस्था (Seating Arrangement).
- प्र. ९६कूटप्रश्न (Puzzle).
फासा व घड्याळ
- प्र. ९७ठोकळ्याची विरुद्ध बाजू.
- प्र. ९८व्हेन आकृत्या.
- प्र. ९९घड्याळातील कोन.
- प्र. १००कॅलेंडर व वार निश्चिती.