MPSC Previous Year Question Paper
महाराष्ट्र गट-ब (अराजपत्रित) सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2025
प्रश्नपत्रिका, उत्तरतालिका आणि विषयनिहाय प्रश्न विश्लेषण
Group B Prelims 2025 · 100 प्रश्न · 100 गुणMPSC Group B Prelims 2025 Question Paper PDF आणि Answer Key येथे पाहा व डाउनलोड करा. जाहिरात क्रमांक 117/2025 अंतर्गत झालेल्या महाराष्ट्र गट-ब (अराजपत्रित) सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2025 मधील प्रश्नांचे विषयानुसार वर्गीकरण, प्रश्नसंख्या आणि Topic-Wise Analysis या पेजवर दिले आहे. PSI, STI आणि ASO पदांच्या तयारीसाठी मागील प्रश्नपत्रिका व विषयवार विश्लेषणाचा सराव करण्यासाठी ही माहिती उपयुक्त ठरेल.
01 परीक्षेची माहिती (Exam Overview)
| परीक्षेचे नाव | महाराष्ट्र गट-ब (अराजपत्रित) सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2025 |
| जाहिरात क्रमांक | 117/2025 |
| परीक्षा दिनांक | 4 जानेवारी 2026 (सुधारित दिनांक) |
| एकूण प्रश्न | 100 |
| एकूण गुण | 100 |
| परीक्षा वेळ | 1 तास |
| नकारात्मक गुण | प्रत्येक चुकीच्या उत्तरासाठी 1/4 (0.25) गुण |
02 प्रश्नपत्रिका व उत्तरतालिका (Question Paper & Answer Key PDF)
PDF: MPSC Group B Prelims 2025 ची प्रश्नपत्रिका व उत्तरतालिका पाहण्यासाठी किंवा डाउनलोड करण्यासाठी खालील पर्याय वापरा.
PDF दिसत नसल्यास वरील VIEW PDF बटणावर क्लिक करा किंवा DOWNLOAD PDF वापरा.
03 इतर वर्षांच्या गट-ब पूर्व परीक्षा प्रश्नपत्रिका (Previous Year Papers)
गट-ब संयुक्त पूर्व परीक्षेच्या इतर वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका आणि उत्तरतालिका पाहण्यासाठी संबंधित वर्षाची पोस्ट उघडा.
04 विषयानुसार प्रश्नसंख्या (Subject-Wise Question Count)
| विषय | प्रश्नसंख्या |
|---|---|
| इतिहास (History) | 10 |
| भूगोल व पर्यावरण (Geography & Environment) | 10 |
| अर्थव्यवस्था (Economics) | 15 |
| चालू घडामोडी (Current Affairs) | 15 |
| राज्यशास्त्र व शासनप्रणाली (Polity & Governance) | 15 |
| सामान्य विज्ञान (General Science) | 15 |
| अंकगणित व बुद्धिमत्ता चाचणी (Aptitude & Reasoning) | 20 |
| एकूण | 100 |
05 विचारलेल्या प्रश्नांचे विषयानुसार व Topicwise प्रश्नविश्लेषण पहा
खालील सात विषयांपैकी कोणत्याही विषयावर क्लिक करा. त्या विषयातील प्रश्न क्रमांक, उपविषय आणि प्रश्नांचा संक्षिप्त आशय पाहता येईल.
१. इतिहास (History)10 प्रश्न · प्र. 1 ते 10
अधिकृत अभ्यासक्रम घटक: आधुनिक भारताचा विशेषतः महाराष्ट्राचा इतिहास (१८५७ चा उठाव, समाजसुधारक, सामाजिक-धार्मिक सुधारणा, क्रांतिकारी चळवळी, राष्ट्रीय सभा व ब्रिटिश कायदे).
अ. १८५७ चा उठाव व प्रादेशिक नेतृत्व
- प्र. ११८५७ च्या उठावात खानदेश व अहमदनगर भागात भिल्लांचे नेतृत्व करणाऱ्या प्रमुख व्यक्ती (कजारसिंग व भागोजी नाईक).
आ. महाराष्ट्रातील समाजसुधारक व सुधारणा चळवळी
- प्र. २मुंबईत 'परमहंस सभा' (१८४९) स्थापन करणारे आणि समाजसुधारणेचा प्रसार करणारे नेते (दादोबा पांडुरंग तर्खडकर).
- प्र. ३'स्त्री-पुरुष तुलना' (१८८२) या ग्रंथातून पुरुषसत्ताक पद्धतीवर परखड भाष्य करणाऱ्या विचारवंत (ताराबाई शिंदे).
- प्र. ४महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी स्थापन केलेली 'डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन' (१९०६) आणि तिची प्रमुख उद्दिष्टे.
इ. क्रांतिकारी चळवळी व गुप्त संघटना
- प्र. ५नाशिक येथील 'अभिनव भारत' या क्रांतिकारी संघटनेची स्थापना आणि तिचे मूळ नाव (मित्रमेळा - १८९९/१९०४).
ई. ब्रिटिश प्रशासकीय धोरणे व वृत्तपत्रे
- प्र. ६१८७८ चा 'व्हर्नाक्युलर प्रेस ॲक्ट' (देशी वृत्तपत्र कायदा) लागू करणारे गव्हर्नर जनरल (लॉर्ड लिटन).
- प्र. ७ब्रिटीज काळातील 'महालवारी महसूल पद्धत' लागू असलेले भाग (वायव्य प्रांत, पंजाब व मध्य भारत).
उ. राष्ट्रीय सभा (काँग्रेस) व स्वातंत्र्य चळवळ
- प्र. ८१९२० च्या नागपूर अधिवेशनात काँग्रेसचे ध्येय-धोरण बदलणारा आणि असहकार चळवळीचा ठराव मांडणारा नेता (चित्तरंजन दास).
- प्र. ९१९४२ च्या 'भारत छोडो' आंदोलनात सातारला प्रतिसरकार (पत्री सरकार) स्थापन करणारे प्रमुख (क्रांतीसिंह नाना पाटील).
- प्र. १०'ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेस' (AITUC - १९२०) चे पहिले अध्यक्ष (लाला लजपतराय).
२. भूगोल व पर्यावरण (Geography & Environment)10 प्रश्न · प्र. 11 ते 20
अधिकृत अभ्यासक्रम घटक: महाराष्ट्राच्या भूगोलाच्या विशेष अभ्यासासह - प्राकृतिक रचना, हवामान, नद्या, खनिजे, वने, लोकसंख्या (२०११) व पर्यावरण.
अ. महाराष्ट्राचा प्राकृतिक भूगोल व पर्वत-डोंगररांगा
- प्र. ११सह्याद्री पर्वतातून उगम पावून पूर्वेकडे वाहणाऱ्या नद्यांचे अचूक खोरे (गोदावरी, भीमा व कृष्णा नदी खोरे).
- प्र. १२महाराष्ट्रातील शिखरांचा उंचीनुसार उतरता क्रम (कळसुबाई > साल्हेर > महाबळेश्वर > हरिश्चंद्रगड).
आ. हवामान, मृदा व नैसर्गिक वनस्पती
- प्र. १३महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवर आढळणारी प्रमुख मृदा (जांभी मृदा / Laterite Soil).
- प्र. १४महाराष्ट्रात मान्सूनपूर्व काळात पडणाऱ्या पावसाला काय म्हणतात? (आंबेसरी / Mango Showers).
इ. जलसंपदा, जलविद्युत व खनिज संपत्ती
- प्र. १५महाराष्ट्रातील 'कोयना जलविद्युत प्रकल्प' कोणत्या जिल्ह्यात आहे? (सातारा जिल्हा).
- प्र. १६महाराष्ट्रात मॅंगनीज खनिजाचे सर्वाधिक साठे आढळणारे जिल्हे (नागपूर व भंडारा).
ई. लोकसंख्या
- प्र. १७२०११ च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रातील सर्वाधिक लिंगगुणोत्तर (Sex Ratio) असणारा जिल्हा (रत्नागिरी).
- प्र. १८२०११ च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्राची एकूण लोकसंख्या घनता (३६५ प्रति चौ. किमी.).
उ. भारतचा भूगोल
- प्र. १९भारतातील सर्वात जुनी घडीची पर्वतप्रणाली (अरावली पर्वत).
- प्र. २०काझिरंगा राष्ट्रीय उद्यान कोणत्या प्राण्यांच्या संरक्षणासाठी प्रसिद्ध आहे? (एकशिंगी गेंडा / One-horned Rhino).
३. अर्थव्यवस्था (Economics)15 प्रश्न · प्र. 21 ते 35
अधिकृत अभ्यासक्रम घटक: भारतीय अर्थव्यवस्था (राष्ट्रीय उत्पन्न, दारिद्र्य, बेरोजगारी, बँकिंग, सार्वजनिक वित्त, परकीय व्यापार) व शासकीय अर्थव्यवस्था (अर्थसंकल्प).
अ. राष्ट्रीय उत्पन्न
- प्र. २१भारतातील राष्ट्रीय उत्पन्नाची गणना करणारी संस्था (केन्द्रीय सांख्यिकी संघटना / NSO-CSO).
- प्र. २२सकल देशांतर्गत उत्पादन (GDP) आणि निव्वळ देशांतर्गत उत्पादन (NDP) यातील मूलभूत फरक (घसारा / Depreciation).
आ. दारिद्र्य व बेरोजगारी
- प्र. २३दारिद्र्यरेषेच्या मोजमापासाठी 'कॅलरी उपभोग' मानदंडाची शिफारस करणारी कार्यदल समिती (वाय. के. अलघ समिती - १९७९).
- प्र. २४'प्रच्छन्न बेरोजगारी' (Disguised Unemployment) प्रामुख्याने कोणत्या क्षेत्रात आढळते? (शेती क्षेत्र / Agriculture).
इ. बँकिंग, नाणेबाजार व मौद्रिक धोरण
- प्र. २५भारतीय मध्यवर्ती बँकेद्वारे (RBI) बँक दर (Bank Rate) वाढवल्यास पतपुरवठ्यावर होणारा परिणाम (पतपुरवठा संकुचित होतो).
- प्र. २६'नरसिंहम समिती' (१९९१) ची मुख्य शिफारस (बँकिंग क्षेत्र सुधारणा).
- प्र. २७१९६९ मध्ये १४ प्रमुख व्यापारी बँकांचे राष्ट्रीयीकरण झाले त्यावेळच्या ठेवींची मर्यादा (₹५० कोटी).
ई. सार्वजनिक वित्त, अर्थसंकल्प
- प्र. २८केंद्र सरकारच्या महसुली खर्चातील सर्वात मोठा घटक (व्याज भरणा / Interest Payments).
उ. करप्रणाली
- प्र. २९भारतात 'वस्तू व सेवा कर' (GST) कधीपासून लागू करण्यात आला? (१ जुलै २०१७).
- प्र. ३०केंद्र व राज्यांमध्ये कर महसुलाची विभागणी सुचवणारी घटनात्मक संस्था (वित्त आयोग - कलम २८०).
ड. शेती, उद्योग व परकीय व्यापार
- प्र. ३१भारतातील 'हरित क्रांती'चे प्रणेते म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या व्यक्ती (एम. एस. स्वामीनाथन).
- प्र. ३२विशेष आर्थिक क्षेत्र (SEZ) कायद्याची अंमलबजावणी कोणत्या वर्षापासून झाली? (२००६).
- प्र. ३३भारताच्या परकीय व्यापारात सर्वाधिक आयात केला जाणारा घटक (कच्चे खनिज तेल / Crude Oil).
- प्र. ३४'मायक्रो, स्मॉल अँड मिडीयम एंटरप्रायझेस' (MSME) विकास कायदा (२००६).
- प्र. ३५नीती आयोगाची (NITI Aayog) स्थापना कधी झाली? (१ जानेवारी २०१५).
४. चालू घडामोडी (Current Affairs)15 प्रश्न · प्र. 36 ते 50
अधिकृत अभ्यासक्रम घटक: जागतिक तसेच महाराष्ट्रासह भारतातील महत्त्वाच्या घडामोडी.
अ. आंतरराष्ट्रीय घडामोडी व जागतिक संस्था
- प्र. ३६जी-२० (G20) शिखर परिषद २०२४ चे आयोजन करणारे शहर/देश (रिओ डी जानेरो, ब्राझील).
- प्र. ३७संयुक्त राष्ट्रसंघाची 'COP-29' हवामान परिषद कुठे पार पडली? (बाकू, अझरबैजान).
आ. राष्ट्रीय पुरस्कार व सन्मान
- प्र. ३८२०२४ चा दादासाहेब फाळके पुरस्कार विजेते ज्येष्ठ अभिनेते (मिथुन चक्रवर्ती).
- प्र. ३९भारत सरकारद्वारे २०२४ मध्ये प्रदान करण्यात आलेले भारतरत्न सन्मान विजेते (एम. एस. स्वामीनाथन, कर्पूरी ठाकूर इ.).
- प्र. ४८२०२४ चे साहित्य अकादमी पुरस्कार (मराठी) विजेते (सुनीलकुमार लव्हाटे).
इ. विज्ञान-तंत्रज्ञान
- प्र. ४०इस्रोच्या 'आदित्य-L1' मोहिमेचे मुख्य उद्दिष्ट (सूर्याचा अभ्यास करणे).
- प्र. ४१भारतातील पहिली स्वदेशी बनावटीची सेमी-हायस्पीड ट्रेन (वंदे भारत एक्सप्रेस).
ई. क्रीडा
- प्र. ४२पॅरिस ऑलिम्पिक २०२४ मध्ये भारताला पहिले पदक मिळवून देणारी खेळाडू (मनू भाकर - नेमबाजी).
- प्र. ४३पुरुष टी-२० विश्वचषक २०२४ चा विजेता देश (भारत).
उ. महाराष्ट्रातील घडामोडी व शासकीय योजना
- प्र. ४४महाराष्ट्र सरकारची 'मुख्यमंत्री माझी लाडकी बहीण योजना' - मासिक अर्थसहाय्य (₹१,५००).
- प्र. ४५महाराष्ट्रातील वाढवण बंदर प्रकल्प कोणत्या जिल्ह्यात उभारला जात आहे? (पालघर जिल्हा).
- प्र. ४६महाराष्ट्र राज्य महिला आयोगाच्या विद्यमान अध्यक्षा (रुपाली चाकणकर).
- प्र. ४७भारत सरकारची 'पीएम-सूर्य घर मोफत वीज योजना'.
ड. दिनविशेष
- प्र. ४९जागतिक साक्षरता दिन कधी साजरा केला जातो? (८ सप्टेंबर).
निर्देशांक
- प्र. ५०जागतिक आनंदी देश निर्देशांक (World Happiness Index) २०२४ मधील प्रथम क्रमांकाचा देश (फिनलंड).
५. राज्यशास्त्र व शासनप्रणाली (Polity & Governance)15 प्रश्न · प्र. 51 ते 65
अधिकृत अभ्यासक्रम घटक: भारतीय संघ राज्यव्यवस्था, राज्यघटना निर्मिती, मूलभूत हक्क, मार्गदर्शक तत्त्वे, कायदेमंडळ, कार्यकारी मंडळ, न्यायव्यवस्था व प्रशासकीय नियंत्रणे.
अ. घटना निर्मिती व प्रस्तावना
- प्र. ५१संविधान सभेची पहिली बैठक कधी पार पडली? (९ डिसेंबर १९४६).
- प्र. ५२भारतीय राज्यघटनेच्या सरनाम्यात ४२ व्या घटनादुरुस्तीने (१९७६) समाविष्ट केलेले शब्द (समाजवादी, निधर्मी, एकात्मता).
आ. मूलभूत हक्क, कर्तव्ये व मार्गदर्शक तत्त्वे
- प्र. ५३भारतीय राज्यघटनेतील 'कायद्यापुढील समानता' (कलम १४) कोणत्या देशाच्या घटनेकडून घेतली आहे? (ब्रिटन).
- प्र. ५४कलम २१-अ (शिक्षणाचा हक्क) कोणत्या घटनादुरुस्तीद्वारे जोडले गेले? (८६ वी घटनादुरुस्ती - २००२).
- प्र. ५५राज्यघटनेतील कलम ४४ कशाशी संबंधित आहे? (समान नागरी कायदा / Uniform Civil Code).
इ. केंद्र व राज्य कार्यकारी मंडळ
- प्र. ५६राष्ट्रपतींवर महाभियोग (Impeachment) चालवण्याची प्रक्रिया कोणत्या कलमात आहे? (कलम ६१).
- प्र. ५७राज्याच्या राज्यपालांची नियुक्ती कोणाकडून केली जाते? (भारताचे राष्ट्रपती - कलम १५५).
- प्र. ५८भारताच्या महान्यायवाद्याची (Attorney General) तरतूद असणारे कलम (कलम ७६).
ई. कायदेमंडळ व संसद
- प्र. ५९संसदेचे संयुक्त अधिवेशन (Joint Sitting) बोलवण्याचा अधिकार कोणाला आहे? (राष्ट्रपती - कलम १०८).
- प्र. ६०राज्यसभेचे पदसिद्ध सभापती कोण असतात? (भारताचे उपराष्ट्रपती).
उ. न्यायव्यवस्था
- प्र. ६१सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांचे सेवानिवृत्तीचे वय (६५ वर्षे).
पंचायतराज
- प्र. ६२७३ व्या घटनादुरुस्तीनुसार पंचायतींना घटनात्मक दर्जा देणारे कलम (कलम २४३ ते २४३-ण).
घटनात्मक आयोग
- प्र. ६३निवडणूक आयोगाची तरतूद भारतीय राज्यघटनेच्या कोणत्या कलमात आहे? (कलम ३२४).
RTI & RTS
- प्र. ६४माहितीचा अधिकार अधिनियम २००५ (RTI) ची अंमलबजावणी तारीख (१२ ऑक्टोबर २००५).
- प्र. ६५महाराष्ट्र लोकसेवा हक्क अधिनियम २०१५ मधील पहिल्या अपीलीय अधिकाऱ्याच्या निर्णयाविरुद्ध कालावधी (३० दिवस).
६. सामान्य विज्ञान (General Science)15 प्रश्न · प्र. 66 ते 80
अधिकृत अभ्यासक्रम घटक: भौतिकशास्त्र (Physics), रसायनशास्त्र (Chemistry), प्राणीशास्त्र (Zoology), वनस्पतीशास्त्र (Botany), आरोग्यशास्त्र (Hygiene).
अ. भौतिकशास्त्र (Physics)
- प्र. ६६प्रकाशाचे अपवर्तन (Refraction) आणि परावर्तन यांवर आधारित इंद्रधनुष्य निर्मितीची प्रक्रिया.
- प्र. ६७अंतर्गोल आरशाचा (Concave Mirror) वापर कशासाठी केला जातो? (दाढीचा आरशा, हेडलाईट्स).
- प्र. ६८ध्वनीचा वेग सर्वाधिक कोणत्या माध्यमात असतो? (स्थायू माध्यम / Solids).
आ. रसायनशास्त्र (Chemistry)
- प्र. ६९धातूंच्या क्रियाशीलतेचा उतरता क्रम (पोटॅशियम > सोडियम > कॅल्शियम > मॅग्नेशियम).
- प्र. ७०'धुण्याचा सोडा' (Washing Soda) चे रासायनिक नाव (सोडियम कार्बोनेट / \text{Na}_2\text{CO}_3\cdot10\text{H}_2\text{O}).
- प्र. ७१ॲसिड पावसासाठी (Acid Rain) कारणीभूत असणारे वायू (सल्फर डायऑक्साइड व नायट्रोजन डायऑक्साइड).
इ. प्राणीशास्त्र व वनस्पतीशास्त्र (Zoology & Botany)
- प्र. ७२सस्तन प्राण्यांच्या (Mammals) हृदयाचे कप्पे (४ कप्पे).
- प्र. ७३वनस्पतींमध्ये पाण्याचे वहन करणारी ऊती (झायलेम / Xylem).
- प्र. ७४हरितलवकांमध्ये (Chloroplasts) प्रकाशसंश्लेषण प्रक्रियेत तयार होणारा पदार्थ (ग्लुकोज व ऑक्सिजन).
ई. मानवी शरीरशास्त्र, पोषण व रोगशास्त्र
- प्र. ७५मानवी रक्ताचा 'सर्वयोग्य दाता' (Universal Donor) रक्तगट (O निगेटिव्ह).
- प्र. ७६'इन्सुलिन' (Insulin) संप्रेरकाच्या अभावामुळे होणारा आजार (मधुमेह / Diabetes).
- प्र. ७७अ-जीवनसत्त्वाच्या अभावामुळे होणारा रोग (रातांधळेपणा / Night Blindness).
- प्र. ७८क्षयरोग (Tuberculosis) कोणत्या जिवाणूमुळे होतो? (मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलॉसिस).
- प्र. ७९डेंग्यू आजाराचा प्रसार करणारा डास (एडिस इजिप्ती / Aedes aegypti).
- प्र. ८०मानवी शरीरातील सर्वात मोठी ग्रंथी (यकृत / Liver).
७. अंकगणित व बुद्धिमत्ता चाचणी (Aptitude & Reasoning)20 प्रश्न · प्र. 81 ते 100
अधिकृत अभ्यासक्रम घटक: अंकगणित व बुद्धिमत्ता चाचणी (उमेदवार किती लवकर व अचूकपणे विचार करू शकतो हे आजमावण्यासाठी प्रश्न).
अ. बुद्धिमत्ता चाचणी (Logical Reasoning)
- प्र. ८१संख्या मालिका पूर्ण करणे (२, ६, १२, २०, ३०, ? -> ४२).
- प्र. ८२अक्षर मालिका व सांकेतिक शब्द कोडे.
- प्र. ८३नातेसंबंध चाचणी (Family Relation Test).
- प्र. ८४दिशा व अंतर ज्ञान (Direction and Distance Test).
- प्र. ८५घड्याळातील तास आणि मिनिट काट्यांमधील कोन (Angle calculation at 3:30).
- प्र. ८६कॅलेंडर व वार काढणे (Day of the week determination).
- प्र. ८७आकृतीतील त्रिकोणांची संख्या मोजणे (Counting Triangles).
- प्र. ८८बैठक व्यवस्था (Seating Arrangement - वर्तुळाकार).
- प्र. ८९तार्किक निष्कर्ष व विधाने (Syllogism).
- प्र. ९०ठोकळा व फासा (Dice & Cubes).
- प्र. ९१वेन आकृतीवर आधारित प्रश्न (Venn Diagram).
- प्र. ९२कोडी व क्रमवारी (Puzzles & Ranking).
आ. अंकगणित (Arithmetic)
- प्र. ९३वयवारीवरील समीकरण (Age Problems).
- प्र. ९४काळ, काम व वेग (Time and Work).
- प्र. ९५आगगाडी, अंतर व वेग (Train speed and length).
- प्र. ९६नफा व तोटा शेकडेवारी (Profit and Loss percentage).
- प्र. ९७सरळव्याज व चक्रवाढ व्याज (Simple and Compound Interest).
- प्र. ९८सरासरी (Average Calculation).
- प्र. ९९अपूर्णांक व दशांश बेरीज (Fractions).
- प्र. १००गुणोत्तर व प्रमाण (Ratio and Proportion).