गट-क पूर्व परीक्षा 2026
MPSC सराव प्रश्न | आगामी गट-क पूर्व परीक्षा 2026 साठी अत्यंत उपयुक्त
भारतीय संविधान सभेची निर्मिती, रचना आणि कार्यपद्धती यांवर आधारित महत्त्वाचे सराव प्रश्न सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर तपासून त्यामागील स्पष्टीकरण समजून घ्या.
१. भारतासाठी 'संविधान सभेची' (Constituent Assembly) कल्पना सर्वात पहिल्यांदा १९३४ मध्ये कोणी मांडली?
स्पष्टीकरण: साम्यवादी चळवळीचे प्रणेते एम. एन. रॉय (मानवेंद्रनाथ रॉय) यांनी १९३४ मध्ये सर्वात आधी संविधान सभेची कल्पना मांडली. त्यानंतर १९३५ मध्ये राष्ट्रीय काँग्रेसने अधिकृत मागणी केली.
२. भारतीय संविधान सभेची निर्मिती खालीलपैकी कोणत्या योजनेनुसार करण्यात आली?
स्पष्टीकरण: १९४६ च्या त्रिमंत्री योजनेच्या (Cabinet Mission Plan) शिफारशीनुसार संविधान सभेची स्थापना करण्यात आली.
३. ९ डिसेंबर १९४६ रोजी झालेल्या संविधान सभेच्या पहिल्या बैठकीचे 'तात्पुरते उपाध्यक्ष' म्हणून कोणाची निवड झाली होती?
स्पष्टीकरण: पहिल्या बैठकीत तात्पुरते अध्यक्ष डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा होते, तर त्यांच्याकडूनच 'तात्पुरते उपाध्यक्ष' म्हणून फ्रँक अँथनी यांची निवड झाली होती. (एच. सी. मुखर्जी २५ जानेवारी १९४७ ला पहिले कायमचे उपाध्यक्ष बनले).
४. 'उद्दिष्टांचा ठराव' (Objectives Resolution) पंडित जवाहरलाल नेहरूंनी कधी मांडला?
स्पष्टीकरण: नेहरूंनी १३ डिसेंबर १९४६ ला हा ठराव मांडला आणि २२ जानेवारी १९४७ ला तो संविधान सभेने एकमताने संमत केला.
५. जेव्हा संविधान सभा देशाचे 'कायदेमंडळ' (Legislative body) म्हणून काम करत असे, तेव्हा त्याचे अध्यक्षपद कोण भूषवत असे?
स्पष्टीकरण: घटना समिती जेव्हा संविधान बनवण्याचे काम करत असे, तेव्हा अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद असत आणि जेव्हा ती संसद म्हणून काम करत असे, तेव्हा ग. वा. मावळणकर अध्यक्ष असत.
६. भारतीय संविधान सभेचे 'बोधचिन्ह' (Seal/Symbol) म्हणून कशाचा स्वीकार करण्यात आला होता?
स्पष्टीकरण: हत्ती (Elephant) हे घटना समितीचे अधिकृत बोधचिन्ह होते.
७. संविधानाच्या इंग्रजी भाषेतील मूळ प्रतीचे सुलेखन (Calligraphy) कोणी केले?
स्पष्टीकरण: मूळ राज्यघटना प्रेम बिहारी नारायण रायजादा यांनी इटालिक शैलीत हाताने लिहिली. (वसंत कृष्णन वैद्य यांनी हिंदी प्रतीचे सुलेखन केले).
८. 'संविधान सभेच्या निवडणुकी'बाबत खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. या निवडणुका सार्वत्रिक प्रौढ मताधिकारावर आधारित 'प्रत्यक्ष' (Direct) निवडणुका होत्या.
ब. ब्रिटिश प्रांतांतील सदस्यांची निवड 'एकल संक्रमणीय मताद्वारे' (STV) अप्रत्यक्षपणे झाली.
क. संस्थानिकांचे प्रतिनिधी हे नियुक्त (Nominated) केले गेले.
वरीलपैकी अयोग्य (चुकीचे) विधान/ने ओळखा.
स्पष्टीकरण: घटना समितीची निवडणूक 'प्रत्यक्ष' (Direct) नव्हती. ती प्रांतिक कायदेमंडळाच्या सदस्यांकडून 'अप्रत्यक्षरीत्या' (Indirectly) पार पडली.
९. संविधान सभेमध्ये एकूण किती महिला सदस्यांचा समावेश होता?
स्पष्टीकरण: संविधान सभेत एकूण १५ महिला होत्या, ज्यामध्ये दाक्षायणी वेलायुधन या एकमेव दलित महिला सदस्या होत्या.
१०. विधान (A) आणि कारण (R) विचारात घ्या आणि योग्य पर्याय निवडा:
विधान (A): सर बी. एन. राव हे संविधान सभेचे घटनात्मक सल्लागार होते.
कारण (R): संविधान सभेने ११ डिसेंबर १९४६ रोजी ठराव संमत करून त्यांची या पदावर अधिकृतपणे नियुक्ती केली होती.
स्पष्टीकरण: सर बी. एन. राव हे सल्लागार होते हे बरोबर आहे, पण त्यांची नियुक्ती 'संविधान सभेने' केली नव्हती, तर ती तत्कालीन व्हाईसरॉय 'लॉर्ड वेव्हेल' यांनी केली होती. हा MPSC चा ट्रॅप आहे.
११. संविधान सभेच्या उपाध्यक्षांबाबत खालील विधाने तपासा आणि योग्य पर्याय निवडा:
अ. ९ डिसेंबर १९४६ रोजी फ्रँक अँथनी यांची तात्पुरते उपाध्यक्ष म्हणून निवड झाली.
ब. ११ डिसेंबर १९४६ रोजी एच. सी. मुखर्जी यांची संविधान सभेचे कायमस्वरूपी उपाध्यक्ष म्हणून निवड झाली.
क. १६ जुलै १९४७ रोजी व्ही. टी. कृष्णम्माचारी यांची दुसरे उपाध्यक्ष म्हणून निवड झाली.
वरीलपैकी बरोबर विधाने कोणती?
स्पष्टीकरण: एच. सी. मुखर्जी यांची पहिले कायमस्वरूपी उपाध्यक्ष म्हणून निवड ११ डिसेंबर १९४६ ला नाही, तर '२५ जानेवारी १९४७' ला झाली होती.
१२. कॅबिनेट मिशन योजनेनुसार संविधान सभेच्या मूळ रचनेबाबत खालीलपैकी अचूक आकडेवारी कोणती?
स्पष्टीकरण: ही मूळ रचना होती. फाळणीनंतर (माउंटबॅटन योजनेनंतर) सदस्य संख्या २९९ वर आली.
१३. खालील घटनांचा योग्य कालानुक्रम (Chronological Order) लावा:
अ. राष्ट्रीय ध्वजाचा (National Flag) स्वीकार
ब. संविधान सभेची पहिली बैठक
क. उद्दिष्टांचा ठराव (Objectives Resolution) संमत
ड. राष्ट्रगीताचा (National Anthem) स्वीकार
स्पष्टीकरण: पहिली बैठक (९ डिसें १९४६) -> ठराव संमत (२२ जाने १९४७) -> ध्वज स्वीकारला (२२ जुलै १९४७) -> राष्ट्रगीत (२४ जाने १९५०).
१४. 'संविधान सभेची निर्मिती आणि मागण्या' याविषयी खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे?
अ. १९३५ मध्ये राष्ट्रीय काँग्रेसने पहिल्यांदाच संविधान सभेची अधिकृतपणे मागणी केली.
ब. १९४० च्या ऑगस्ट ऑफरद्वारे ब्रिटिश सरकारने संविधान सभेची मागणी पहिल्यांदा तत्त्वतः मान्य केली.
क. कॅबिनेट मिशनने 'दोन स्वतंत्र संविधान सभांची' मुस्लिम लीगची मागणी मान्य केली होती.
स्पष्टीकरण: कॅबिनेट मिशनने दोन स्वतंत्र संविधान सभांची मागणी 'फेटाळली' होती (मान्य केली नव्हती). त्यामुळे विधान क चुकीचे आहे.
१५. जुलै-ऑगस्ट १९४६ मध्ये झालेल्या घटना समितीच्या निवडणुकांचे निकाल (ब्रिटिश भारताच्या २९६ जागांसाठी) काय लागले?
स्पष्टीकरण: या निवडणुकीत काँग्रेसने सर्वाधिक २०८ जागा जिंकल्या होत्या, तर लीगला ७३ आणि अपक्ष/लहान गटांना १५ जागा मिळाल्या होत्या.
१६. खालीलपैकी कोणत्या दोन प्रमुख राष्ट्रीय नेत्यांनी संविधान सभेचे सदस्यत्व नाकारले होते / ते सदस्य नव्हते?
स्पष्टीकरण: देशातील जवळजवळ सर्व प्रमुख नेते घटना समितीत होते, मात्र महात्मा गांधी आणि एम. ए. जिना हे दोघेही संविधान सभेचे सदस्य नव्हते.
१७. विधान (A) आणि कारण (R) विचारात घ्या:
विधान (A): स्थापनेच्या वेळी (डिसेंबर १९४६) संविधान सभा ही पूर्णपणे 'सार्वभौम' (Fully Sovereign) संस्था नव्हती.
कारण (R): १९४७ च्या भारतीय स्वातंत्र्याच्या कायद्याने संविधान सभेला पूर्णपणे सार्वभौम दर्जा प्राप्त करून दिला.
स्पष्टीकरण: स्थापनेवेळी ती ब्रिटिश कॅबिनेट मिशन योजनेच्या चौकटीत बांधलेली होती. १९४७ च्या कायद्याने तिला हवी ती घटना बनवण्याचा सार्वभौम अधिकार दिला.
१८. जोड्या लावा (महत्त्वाच्या तारखा आणि कार्ये):
अ. मे १९४९
ब. २४ जानेवारी १९५०
क. २२ जुलै १९४७
ड. २६ जानेवारी १९५०
i. राष्ट्रीय ध्वज स्वीकारला
ii. राष्ट्रगीत स्वीकारले
iii. भारताच्या राष्ट्रकुल (Commonwealth) सदस्यत्वाला मान्यता
iv. संविधानाची अंमलबजावणी सुरू
स्पष्टीकरण: मे १९४९ (राष्ट्रकुल), २४ जाने १९५० (राष्ट्रगीत व राष्ट्रगान), २२ जुलै १९४७ (ध्वज), २६ जाने १९५० (अंमलबजावणी).
१९. राज्यघटनेच्या निर्मितीसाठी संविधान सभेला एकूण किती काळ लागला आणि तिची किती अधिवेशने झाली?
स्पष्टीकरण: संविधान बनवण्यासाठी एकूण एवढा काळ लागला. (२४ जानेवारी १९५० चे अंतिम अधिवेशन यात धरले तर एकूण १२ होतात, पण मुख्य काम ११ अधिवेशनांत झाले).
२०. २४ जानेवारी १९५० रोजी झालेल्या संविधान सभेच्या शेवटच्या बैठकीबाबत खालीलपैकी कोणते विधान अचूक आहे?
स्पष्टीकरण: २६ जानेवारी १९५० ते १९५२ मध्ये नवीन संसद गठीत होईपर्यंत घटना समितीनेच भारताची तात्पुरती संसद म्हणून काम पाहिले.