MPSC Group C & Talathi Prelims Special Analysis
एमपीएससी गट-क संयुक्त पूर्व परीक्षा (2018–2025): सामान्य विज्ञान विषयाचे संपूर्ण व तंतोतंत मायक्रो-सबटोपिक वर्गीकरण
मागील 7 संयुक्त पूर्व परीक्षांमधील सामान्य विज्ञान विषयाच्या प्रश्नांचे उपघटकांनुसार अचूक विश्लेषण व IMP Topics
महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाद्वारे (MPSC) आयोजित करण्यात येणाऱ्या महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षेच्या (2018 ते 2025 या सर्व 7 वर्षांतील) प्रश्नपत्रिकांमधील सामान्य विज्ञान (General Science PYQ) या विषयातील प्रश्नांचे अधिकृत अभ्यासक्रमानुसार आणि प्रत्येक प्रश्नाचे तंतोतंत उपघटकनिहाय (Micro-subtopic wise) वर्गीकरण या पोस्टमध्ये दिले आहे. आगामी MPSC गट-क पूर्व परीक्षा, तलाठी भरती (ग्राम महसूल अधिकारी), लिपिक-टंकलेखक (Clerk-Typist), कर सहाय्यक (Tax Assistant), उद्योग निरीक्षक आणि दुय्यम निरीक्षक या पदांची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना विज्ञानातील कोणते घटक सर्वाधिक महत्त्वाचे आहेत, हे स्पष्ट होईल.
01 सामान्य विज्ञान विषयाची वर्षनिहाय प्रश्नसंख्या (2018 ते 2025)
| परीक्षा वर्ष | परीक्षेचे नाव | प्रश्नसंख्या |
|---|---|---|
| 2025 | महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2025 | 15 |
| 2024 | महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2024 | 15 |
| 2023 | महाराष्ट्र गट-ब व गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2023 | 15 |
| 2022 | महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2022 | 15 |
| 2021 | महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2021 | 15 |
| 2019 | महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2019 | 15 |
| 2018 | महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2018 | 15 |
| एकूण (7 परीक्षा) | 2018 ते 2025 मधील परीक्षा आराखड्यानुसार एकूण प्रश्न | 105 प्रश्न |
02 गट-क व तलाठी पूर्व परीक्षेसाठी विज्ञानातील सर्वाधिक महत्त्वाचे घटक (Most IMP Topics)
मागील 7 परीक्षांच्या अभ्यासावरून असे स्पष्ट होते की, मानवी शरीरशास्त्र, सूक्ष्मजीवशास्त्र/रोग आणि भौतिकशास्त्रातील प्रकाश/विद्युतशास्त्र यांवर सर्वाधिक प्रश्न असतात:
| शाखा व प्रमुख घटक (Micro-Subtopic Category) | अंदाजित प्रश्न भारांश | परीक्षेसाठी प्राधान्य (Priority) |
|---|---|---|
| 1. मानवी शरीरशास्त्र, आरोग्यशास्त्र व सूक्ष्मजीवशास्त्र (रक्ताभिसरण, पचन, रोग, जनुकशास्त्र) | 35+ | 🔥 अति-महत्त्वाचा (Most IMP) |
| 2. भौतिकशास्त्र - प्रकाशशास्त्र, विद्युतशास्त्र, ध्वनी व बल-ऊर्जा | 25+ | 🔥 अति-महत्त्वाचा (Most IMP) |
| 3. रसायनशास्त्र - अणूची रचना, आवर्तसारणी, आम्ल-आम्लारी व सेंद्रिय संयुगे | 20+ | ⭐ उच्च प्राधान्य (High Priority) |
| 4. वनस्पतीशास्त्र - वनस्पती वर्गीकरण, शरीरक्रियाशास्त्र व रोग | 15+ | ⭐ उच्च प्राधान्य (High Priority) |
| 5. प्राणीशास्त्र - प्राण्यांचे वर्गीकरण व शारीरिक संस्था | 10+ | 📌 महत्त्वाचा (Important) |
03 सामान्य विज्ञान: संपूर्ण शाखा व उपघटकांनुसार प्रश्नविश्लेषण (2018–2025)
१. भौतिकशास्त्र (Physics) - प्रकाश, विद्युत, ध्वनी व बलभौतिकशास्त्र
अ. प्रकाशशास्त्र (Optics)
- २०१८पांढऱ्या रंगाचा प्रकाश किरण प्रिझममधून (Prism) जाताना त्याचे विविध रंगांत विभाजन होणे – प्रकाशाचे अपस्करन (Dispersion of Light).
- २०१९प्रकाश किरणांचे एका माध्यमातून दुसऱ्या माध्यमात जाताना होणारे अपवर्तन आणि वक्रीभवन गुणांक (Refractive Index).
- २०२१बहिर्गोल (Convex) आणि अंतर्गोल (Concave) भिंगाचे नाभीय अंतर (Focal Length) आणि दृष्टीदोष (नजीकदृष्टिता व दूरदृष्टिता निवारण).
- २०२२प्रकाशाचे आंतरिक परिवर्तन (Total Internal Reflection) आणि ऑप्टिकल फायबर तंत्रज्ञानातील त्याचा वापर.
- २०२४प्रकाशाचे व्यतिकरण (Interference) आणि विवर्तन (Diffraction) यांमधील फरक आणि उदाहरणे.
ब. विद्युतशास्त्र व विद्युतधारा (Electricity & Current)
- २०१८०.२ A विद्युतधारा १०० Ω रोध असलेल्या तारेतून १ मिनिट प्रवाहित केल्यास निर्माण होणारा उष्मा – ज्यूलचा नियम (H = I^2Rt नुसार २४० Joules).
- २०१९दोन रोध एकसर जोडणी (Series) व समांतर जोडणीत (Parallel) जोडल्यास परिणामी रोध (१० Ω व ४५ Ω) शोधणे.
- २०२१विभवांतर (Potential Difference), विद्युतधारेचे प्रमाण आणि ओहमचा नियम (V = IR).
- २०२३विद्युत ऊर्जेचे एकक (Kilowatt-Hour / kWh) आणि घरगुती विजेच्या वापराचे गणिती हिशोब.
- २०२५सुपरकंडक्टिव्हिटी (Superconductivity) आणि अतिवाहकांमधील शून्य रोधाची स्थिती.
क. ध्वनीशास्त्र (Sound)
- २०१८ध्वनीचा हवेतील, पाण्यातील आणि धातूंमधील प्रवास व वेग (Speed of Sound in Different Media).
- २०२०मानवी कानाची श्राव्य मर्यादा (२० Hz ते २०,००० Hz) आणि श्राव्यातीत ध्वनीचे (Ultrasonic Sound) अनुप्रयोग (सोनार तंत्रज्ञान).
- २०२२ध्वनीचा अनुनाद (Resonance) आणि प्रतिध्वनी (Echo) ऐकण्यासाठी लागणारे किमान अंतर (१७.२ मीटर).
- २०२४डॉप्लरचा प्रभाव (Doppler Effect) आणि त्याचे व्यावहारिक उपयोग.
ड. बल, गती व कार्य-ऊर्जा (Force, Motion & Energy)
- २०२०गतीविषयक नियम (Newton's Laws of Motion) आणि संवेग अक्षतेचा नियम (Conservation of Momentum).
- २०२२गुरुत्वाकर्षण स्थिरांक (G) आणि गुरुत्वीय त्वरण (g) यांमधील फरक व मूल्यांमधील बदल.
- २०२५गतिज ऊर्जा (Kinetic Energy) आणि स्थितिज ऊर्जा (Potential Energy) यांवरील गणितीय प्रश्न.
२. रसायनशास्त्र (Chemistry) - अणू, आवर्तसारणी, आम्ल व सेंद्रिय संयुगेरसायनशास्त्र
अ. द्रव्याचे वर्गीकरण व अणूची रचना (Structure of Atom & States of Matter)
- २०१८अणूचे केंद्रक, प्रोटॉन, न्यूट्रॉन आणि इलेक्ट्रॉनचा शोध व शोधक शास्त्रज्ञ (थॉमसन, रुदरफोर्ड, चॅडविक).
- २०२१समस्थानिके (Isotopes), समभारिके (Isobars) आणि आयसोटोन्स (Isotones) यांमधील फरक व उदाहरणे.
- २०२३इलेक्ट्रॉनिक संरूपण (Electronic Configuration) आणि अणूची संयुजा (Valency).
ब. आवर्तसारणी व मूलद्रव्ये (Periodic Table & Elements)
- २०१९आधुनिक आवर्तसारणीचा नियम (हेन्री मोसले - अणुक्रमांक) आणि गण व आवर्त यांतील गुणधर्मांचे बदल.
- २०२२धातू, अधातू आणि धातूसदृश (Metalloids) मूलद्रव्यांचे भौतिक व रासायनिक गुणधर्म.
- २०२४राजवायू (Noble Gases) आणि त्यांची रासायनिक निष्क्रियता.
क. आम्ल, आम्लारी व क्षार (Acids, Bases & Salts)
- २०१८सामू दर्शक मूल्य (pH Scale) आणि दैनंदिन जीवनातील आम्ल-आम्लारी उदाहरणे (सिरका, लिंबू, दूध, धुण्याचा सोडा).
- २०२०आम्लारीधर्मी क्षार आणि उदासिनीकरण (Neutralization) प्रक्रिया.
- २०२५बफर द्रावणे (Buffer Solutions) आणि रक्ताचा pH (७.३५ - ७.४५) नियंत्रित ठेवणारे घटक.
ड. सेंद्रिय रसायनशास्त्र व कार्बन संयुगे (Organic Chemistry & Carbon Compounds)
- २०१९हायड्रोकार्बन्सचे प्रकार - संपृक्त (Saturated - Alkanes) व असंपृक्त (Unsaturated - Alkenes, Alkynes).
- २०२३बहुवारिके (Polymers) - प्लॅस्टिक, टेफ्लॉन, नायलॉन आणि रबराचे व्हल्कनायझेशन.
- २०२४साबण आणि अपमार्जके (Soaps and Detergents) यांची स्वच्छतेची क्रिया.
३. वनस्पतीशास्त्र (Botany) - वर्गीकरण व शरीरक्रियाशास्त्रवनस्पतीशास्त्र
अ. वनस्पतींचे वर्गीकरण (Classification of Plants)
- २०१९पिवळ्या-हिरव्या रंगाच्या शेवाळ वनस्पती – झँथोफायसी (Xanthophyceae) गट.
- २०१९म्यूकोरेल्स (Mucorales) या कवकवर्गीय वनस्पती – ब्लॅक मोल्ड्स (Black Molds).
- २०२१अबीजीपत्री (Cryptogams - थॅलोफायटा, ब्रायोफायटा, टेरिडोफायटा) आणि बीजीपत्री (Phanerogams) वनस्पतींमधील फरक.
- २०२३अनावृत्तबीजी (Gymnosperms) आणि वृत्तबीजी (Angiosperms) वनस्पतींची वैशिष्ट्ये.
ब. वनस्पती शरीरक्रियाशास्त्र व रोग (Plant Physiology & Diseases)
- २०१९केळी पिकातील 'बंची टॉप' (Bunchy Top) रोग आणि त्याचा प्रसार करणारा विषाणू.
- २०२०वनस्पतींमधील प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthetic Cycle - C3 व C4 वनस्पती) आणि हरितद्रव्याची (Chlorophyll) भूमिका.
- २०२२वनस्पतींमधील वहन ऊती – जलवाहिनी (Xylem) आणि रसवाहिनी (Phloem) यांची कार्ये.
- २०२५वनस्पती संप्रेरके (Plant Hormones - ऑक्झिन, जिबरेलीन, साइटोकायनीन, ॲबसिसिक ॲसिड) व त्यांचे कार्य.
४. प्राणीशास्त्र (Zoology) - प्राण्यांचे वर्गीकरणप्राणीशास्त्र
अ. प्राण्यांचे वर्गीकरण (Classification of Animals)
- २०१९बेडकाच्या हृदयाचे कप्पे – ३ कप्पे (२ आलिंद व १ निलय) असणारा उभयचर (Amphibia) वर्ग.
- २०२१असं पृष्ठवंशीय (Non-Chordates - प्रथिष्ठा, छिद्री, चपट्या कृमी, संधिपाद, मृदुकाय) प्राण्यांची वैशिष्ट्ये.
- २०२३पृष्ठवंशीय प्राण्यांचे वर्ग – मत्स्य, उभयचर, सरिसृप, पक्षी आणि सस्तन प्राणी.
- २०२४संधिपाद (Arthropoda) संघातील कीटकांचे वैशिष्ट्यपूर्ण अवयव आणि श्वसन संस्था.
५. मानवी शरीरशास्त्र, आरोग्यशास्त्र व सूक्ष्मजीवशास्त्र (Anatomy, Hygiene & Microbiology)शरीरशास्त्र व आरोग्य
अ. मानवी अस्थिसंस्था व अवयव रचना (Skeletal System & Organs)
- २०१९मानवी कर्णातील / कानातील हाडे – मॅलियस, इनकस आणि स्टेप्स (Ear Ossicles) यांची रचना.
- २०२२मानवी सांध्याचे प्रकार (उलूखल सांधा, बिजागरीचा सांधा) आणि त्यांची उदाहरणे.
ब. रक्तअभिसरण व पचनसंस्था (Circulatory & Digestive Systems)
- २०१९मानवी रक्तामध्ये 'प्लाझ्मा'चे असणारे प्रमाण (५५%) आणि त्याचे कार्य.
- २०१९रक्त गोठण्याच्या प्रक्रियेत फायब्रिनोजेनचे फायब्रिनमध्ये रूपांतर आणि व्हिटॅमिन K चे महत्त्व.
- २०२१मानवी हृदय, मुख्य धमन्या व शिरा आणि रक्ताचा दाब (Blood Pressure) मोजणारे उपकरण (Sphygmomanometer).
- २०२४लहान आतडे आणि स्वादुपिंडातून स्रवणारे पचक रस व विकरे (Enzymes - टायलीन, पेप्सिन, ट्रिप्सिन, लायपेस).
क. रेण्वीय जीवशास्त्र व जनुकशास्त्र (Molecular Biology & Genetics)
- २०१९DNA आणि RNA यातील मूलभूत फरक – शर्करेचा प्रकार, नायट्रोजन बेस (थायमाइन वि. युरॅसिल) व धाग्यांची संख्या.
- २०१९१९४८ मध्ये मक्याच्या वनस्पतीतून ट्रान्सपोसॉन्स (Transposons / Jumping Genes) शोधणाऱ्या शास्त्रज्ञ – बार्बरा मॅक्क्लिंटॉक (Barbara McClintock).
- २०२३गुणसूत्रीय विकृती (Chromosomal Disorders - डाउन्स सिंड्रोम, टर्नर्स सिंड्रोम, क्लाइनफेल्टर्स सिंड्रोम).
- २०२५मेन्डेलचे आनुवंशिकतेचे नियम (Mendel's Laws) आणि एकसंकर/द्विसंकर प्रयोग.
ड. सूक्ष्मजीवशास्त्र, रोग व सार्वजनिक आरोग्य (Microbiology & Diseases)
- २०१९रोग व विषाणू/जिवाणू जुळणी – एड्स (HIV), चिकनपॉक्स, कावीळ (हिपॅटायटिस B), डेंग्यू.
- २०१९कोलिफॉर्म जिवाणू (Coliforms) हे मैला प्रदूषणाचे धोतक असण्याचे कारण – मनुष्याच्या आतड्यात मोठ्या संख्येने आढळणे.
- २०१९युनिव्हर्सल इम्युनायझेशन प्रोग्राम (UIP - १९८५) राष्ट्रीय मोहीम आणि Clostridium botulinum नष्ट करण्यासाठीची १२D प्रक्रिया.
- २०२०संसर्गजन्य रोग (मलेरिया, टीबी, पटकी, विषमज्वर) आणि त्यांचे प्रसारक कीटक.
- २०२२असंसर्गजन्य रोग आणि जीवनसत्त्वांच्या अभावामुळे होणारे आजार.
- २०२४लशींचे प्रकार (Inactivated, Live Attenuated, mRNA Vaccines) आणि प्रतिकारशक्ती (Innate & Acquired Immunity).
04 📌 महत्त्वाचे निष्कर्ष (Key Trends for Science Revision)
- मानवी शरीरशास्त्र व आरोग्यशास्त्र (Human Physiology & Health): सामान्य विज्ञान विभागातील सुमारे ४०% ते ५०% प्रश्न मानवी रक्ताभिसरण, पचनसंस्था, जीवनसत्त्वे, संप्रेरके आणि संसर्गजन्य/असंसर्गजन्य रोगांवर विचारले जातात.
- भौतिकशास्त्रातील गणितीय व संकल्पनात्मक प्रश्न: ज्यूलचा नियम (H = I^2Rt), ओहमचा नियम (V = IR), भिंगांचे सूत्र, प्रतिध्वनीचे अंतर (१७.२ मी) आणि ध्वनीची श्राव्य मर्यादा यांवर नेहमीच न्यूमेरिकल किंवा थेट प्रश्न असतात.
- रसायनशास्त्र व वनस्पतीशास्त्र: अणूची रचना, समस्थानिके, आधुनिक आवर्तसारणी, आम्ल-आम्लारीचे pH मूल्य आणि वनस्पतींमधील जलवाहिनी/रसवाहिनी व संप्रेरके यांवर भर असतो.
05 MPSC गट-क पूर्व परीक्षा इतर महत्त्वाच्या लिंक्स व प्रश्नपत्रिका PDF
↗ इतर विषयांचे Topic-wise PYQ Analysis
06 वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
1. MPSC गट-क व तलाठी पूर्व परीक्षेत सामान्य विज्ञान (General Science) विषयावर किती प्रश्न असतात?
महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या (MPSC) सध्याच्या परीक्षा आराखड्यानुसार गट-क संयुक्त पूर्व परीक्षेत 100 पैकी सामान्य विज्ञान विषयावर 15 प्रश्न (15 गुण) विचारले जातात.
2. MPSC Group C Prelims साठी विज्ञानातील सर्वात महत्त्वाचे (Most IMP) घटक कोणते आहेत?
मागील 7 परीक्षांच्या विश्लेषणावरून मानवी शरीरशास्त्र व आजार (रक्ताभिसरण, पचन, जिवाणू/विषाणूजन्य रोग), भौतिकशास्त्रातील प्रकाशशास्त्र व विद्युतधारा, आणि रसायनशास्त्रातील अणूची रचना व आम्ल-आम्लारी हे घटक सर्वाधिक महत्त्वाचे आहेत.
3. सामान्य विज्ञान अभ्यासात मानवी शरीरावर किती प्रश्न येतात?
विज्ञान विषयाच्या १५ पैकी जवळपास ७ ते ८ प्रश्न थेट मानवी शरीरशास्त्र (Human Anatomy), मानवी आरोग्य आणि सूक्ष्मजीवशास्त्र या घटकांवर आधारित असतात.
4. तलाठी भरती आणि MPSC गट-क पूर्व परीक्षेसाठी विज्ञान सिलॅबस सारखाच आहे का?
होय! तलाठी भरती (ग्राम महसूल अधिकारी) आणि MPSC गट-क या दोन्ही परीक्षांसाठी सामान्य विज्ञानाचे मूळ घटक (भौतिक, रसायन, जीवशास्त्र) समानच आहेत.