MPSC Group C & Talathi Prelims Special Analysis
एमपीएससी गट-क संयुक्त पूर्व परीक्षा (2018–2025): इतिहास विषयाचे संपूर्ण व बिनचूक मायक्रो-सबटॉपिक वर्गीकरण
मागील 7 संयुक्त पूर्व परीक्षांमधील इतिहास विषयाच्या प्रश्नांचे 16 सूक्ष्म उपघटकांनुसार अचूक विश्लेषण व IMP Topics
01 इतिहास विषयाची वर्षनिहाय प्रश्नसंख्या (2018 ते 2025)
| परीक्षा वर्ष | परीक्षेचे नाव | प्रश्नसंख्या |
|---|---|---|
| 2025 | महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2025 | 10 |
| 2024 | महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2024 | 10 |
| 2023 | महाराष्ट्र गट-ब व गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2023 | 10 |
| 2022 | महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2022 | 15 |
| 2021 | महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2021 | 15 |
| 2019 | महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2019 | 15 |
| 2018 | महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2018 | 15 |
| एकूण (7 परीक्षा) | 2018 ते 2025 मधील एकूण प्रश्न | 90 प्रश्न |
02 गट-क व तलाठी पूर्व परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे घटक (Most IMP Topics)
| उपघटकाचे नाव (Micro-Subtopic) | प्रश्न भारांश | परीक्षेसाठी प्राधान्य (Priority) |
|---|---|---|
| 1. महाराष्ट्रातील समाजसुधारक व स्त्री सुधारक (उपघटक 2 व 3) | 13 | 🔥 अति-महत्त्वाचा (Most IMP) |
| 2. सामाजिक, धार्मिक व राजकीय संस्था (प्रार्थना समाज, सार्वजनिक सभा इ.) | 09 | 🔥 अति-महत्त्वाचा (Most IMP) |
| 3. ब्रिटिश प्रशासकीय, शैक्षणिक व आर्थिक धोरणे | 08 | 🔥 अति-महत्त्वाचा (Most IMP) |
| 4. 1857 चा उठाव (भारत व महाराष्ट्र) | 07 | 🔥 अति-महत्त्वाचा (Most IMP) |
| 5. क्रांतिकारी चळवळी व क्रांतीकारक | 07 | 🔥 अति-महत्त्वाचा (Most IMP) |
| 6. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस व अधिवेशने | 07 | 🔥 अति-महत्त्वाचा (Most IMP) |
| 7. शेतकरी उठाव/दुष्काळ आयोग, वृत्तपत्रे, ब्रिटिश कायदे व राष्ट्रीय नेते (प्रत्येकी 5) | 20 | ⭐ उच्च प्राधान्य (High Priority) |
| 8. राष्ट्रीय चळवळ (1905-42), कामगार चळवळ, दलित चळवळ व इतर घटक | 13 | 📌 महत्त्वाचा (Important) |
03 इतिहास: 16 सूक्ष्म उपघटकांनुसार संपूर्ण प्रश्नविश्लेषण (2018–2025)
१. १८५७ चा उठाव (1857 Revolt - भारत व महाराष्ट्र)7 प्रश्न
या उपघटकात १८५७ च्या उठावाची कारणे, लष्करी व्यवस्थापन, उठावाची प्रमुख केंद्रे, स्थानिक नेतृत्व आणि उठावाचे परिणाम यांवरील प्रश्नांचा समावेश आहे.
- २०२५ - प्रश्न ५महाराष्ट्रातील १८५७ चा उठाव — सातारचे रंगराव पागे, कोल्हापूर बंड, नरगुंद संस्थान व आंबा पाणीची लढाई.
- २०२४ - प्रश्न ३एनफिल्ड रायफल हाताळणीचे सैनिकांसाठी कंपनी सरकारने सुरू केलेली लष्करी प्रशिक्षण केंद्रे (अंबाला, कलकत्ता, सियालकोट, डम डम).
- २०२३ - प्रश्न २१८५७ च्या उठावाबाबत लॉर्ड कॅनिंगचे विधान (शिंदे व निजाम उठावात सहभागी झाले असते तर मी उद्याच गाशा गुंडाळला असता).
- २०२३ - प्रश्न ५१८५७ च्या उठावात इंग्रजांचे लष्करी अधिकारी (नील, हॅवलॉक, औटरॅम, लॉरेन्स बंधू, कॅम्पबेल, सर ह्यूम रोज).
- २०२२ - प्रश्न ३३१८५७ चे महाराष्ट्रातील उठाव केंद्र व नेतृत्व जुळणी (कोल्हापूर - चिमासाहेब, जमखंडी - आप्पासाहेब पटवर्धन, औरंगाबाद - फिदा अली, नरगुंद - बाबासाहेब भावे).
- २०२१ - प्रश्न २७१८५७ च्या उठावात बंडखोरांना मदत केल्याचा आरोप ठेवून फाशी दिलेले पेठचे राजे (राजे भगवंतराव).
- २०१९ - प्रश्न ३३१८५७ च्या उठावाचे प्रमुख परिणाम (ईस्ट इंडिया कंपनीच्या शासनाचा शेवट व ब्रिटीश पार्लमेंटची सत्ता सुरू, सैन्याची पुनर्रचना).
२. महाराष्ट्रातील समाजसुधारक व त्यांचे कार्य (Social Reformers of Maharashtra)9 प्रश्न
या उपघटकात महाराष्ट्रातील महान समाजसुधारकांचे वैयक्तिक कार्य, त्यांनी सुरू केलेले सामाजिक उपक्रम व संस्था यांचा समावेश आहे.
- २०२५ - प्रश्न ३समाजसुधारक ओळख — 'ज्ञान प्रकाश' वृत्तपत्राशी संबंध, 'जस्टिस ऑफ पीस' व 'राव बहादूर' या पदव्या मिळवणारे समाजसुधारक (गोपाळ हरी देशमुख / लोकहितवादी).
- २०२२ - प्रश्न २८बाळशास्त्री जांभेकर — मराठीतील पहिले पत्रकार (दर्पण), अक्कलकोटच्या युवराजांचे शिक्षक, कुलाबा वेधशाळेचे संचालक.
- २०२२ - प्रश्न ३१विधवेशी विवाह करणारे व स्त्री शिक्षणासाठी समर्पित समाजसुधारक (महर्षी धोंडो केशव कर्वे).
- २०२१ - प्रश्न ३८नाना जगन्नाथ शंकर शेठ — मुंबईचे शिल्पकार, मुंबई विद्यापीठाचे पहिले फेलो, मुंबई कायदेमंडळाचे सदस्य.
- २०२१ - प्रश्न ४०गरीब विद्यार्थ्यांसाठी 'कमवा आणि शिका' (Earn & Learn) स्वावलंबी शिक्षण योजना सुरू करणारे (कर्मवीर भाऊराव पाटील).
- २०१९ - प्रश्न ३०लोकनिंदा सहन करून अंध, पांगळे व कुष्ठरोग्यांना औषधोपचार आणि वैद्यकीय सेवा देणारे समाजसुधारक (डॉ. भाऊ दाजी लाड).
- २०१९ - प्रश्न ३५महात्मा जोतिबा फुले यांना मुलींची शाळा चालवण्यासाठी सहकार्य करणाऱ्या व्यक्ती (सखाराम यशवंत परांजपे, सदाशिव गोविंद हाटे, सदाशिव बल्लाळ गोवंडे).
- २०१९ - प्रश्न ३७महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांचा सहभाग असलेले मंदिर प्रवेश सत्याग्रह (पुणे पार्वती मंदिर, वाई गणपती मंदिर, केरळ वायकोम मंदिर सत्याग्रह).
- २०१८ - प्रश्न २महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी स्थापन केलेल्या संस्थांचा कालानुक्रम (महिला आश्रम, निष्काम कर्ममठ, महिला विद्यापीठ).
३. स्त्री सुधारक व महिलांचे शिक्षण/संस्था (Women Reformers & Female Education)4 प्रश्न
या उपघटकात भारतातील व महाराष्ट्रातील प्रमुख महिला समाजसुधारक, त्यांनी स्थापन केलेल्या संस्था व त्यांचे ग्रंथात्मक योगदान समाविष्ट आहे.
- २०२५ - प्रश्न ४स्त्री सुधारक ओळख — शारदासदन, आर्य महिला समाज, 'कैसर-ए-हिंद' पदवी, हिंदु लेडीज सोशल क्लब (पंडिता रमाबाई व रमाबाई रानडे).
- २०२२ - प्रश्न ३४अमेरिकेत जाऊन वैद्यकीय पदवी (M.D.) मिळवणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिला डॉक्टर (डॉ. आनंदीबाई जोशी).
- २०१९ - प्रश्न ४०स्त्री सुधारक व त्यांचे कार्य जुळणी — ताराबाई शिंदे ('स्त्री-पुरुष तुलना' ग्रंथ), तान्हूबाई बिर्जे (पहिली महिला संपादक - 'दीनबंधू'), पंडिता रमाबाई (शारदा सदन), रमाबाई रानडे (हिंदु लेडीज सोशल क्लब).
- २०१८ - प्रश्न १५अनाथ बालिकाश्रमाची स्थापना आणि महिला मुक्तीसाठी कार्य करणाऱ्या महिला समाजसुधारक (पंडिता रमाबाई).
४. सामाजिक, धार्मिक व राजकीय संस्था (Social, Religious & Political Organizations)9 प्रश्न
या उपघटकात प्रार्थना समाज, सत्यशोधक समाज, हिंदू महासभा, सार्वजनिक सभा यांसारख्या संस्थांच्या स्थापनेवरील प्रश्न समाविष्ट आहेत.
- २०२४ - प्रश्न १प्रार्थना समाजाच्या माध्यमातून स्थापन झालेल्या किंवा प्रभावित संस्था (सोशल सर्व्हिस लीग, सर्व्हंट्स ऑफ इंडिया सोसायटी, डिप्रेस्ड Classes मिशन).
- २०२३ - प्रश्न ३प्रार्थना समाजाची स्थापना (३१ मार्च १८६७), 'सुबोध पत्रिका' हे मुखपत्र व 'सोशल सर्व्हिस लीग'.
- २०२३ - प्रश्न ४हिंदू महासभेची स्थापना (१९१५, हरिद्वार - सर महिंद्रचंद नंदी), डॉ. मुंजे, नागपूर शाखा व पुणे अधिवेशन.
- २०२२ - प्रश्न ३६लोकांना राजकीय शिक्षण देण्यासाठी आणि सरकार व जनता यांतील दुवा म्हणून स्थापन झालेली संस्था (सार्वजनिक सभा - १८७०).
- २०२२ - प्रश्न ३८'भारत सेवक समाज' (Servants of India Society - ना. गोपाळ कृष्ण गोखले) द्वारे घडवलेले सामाजिक कार्यकर्ते (श्रीनिवास शास्त्री, हृदयनाथ कुंझरु, ठक्करबप्पा, ना. म. जोशी).
- २०२१ - प्रश्न ३०प्रार्थना समाजाची प्रमुख उद्दिष्टे — समाजाची नैतिक प्रगती करणे व जातीव्यवस्थेवर प्रहार करणे.
- २०१९ - प्रश्न २८१८५२ मध्ये महाराष्ट्रात स्थापन झालेली पहिली राजकीय संघटना (बॉम्बे असोसिएशन - नाना जगन्नाथ शंकर शेठ व दादाभाई नौरोजी).
- २०१९ - प्रश्न २९मुंबईत ३१ मार्च १८६७ रोजी प्रार्थना समाजाची स्थापना करणारे (डॉ. आत्माराम पांडुरंग).
- २०१८ - प्रश्न ९सार्वजनिक सभेची स्थापना (२ एप्रिल १८७०) आणि तिचे संस्थापक/प्रमुख कार्यकर्ते (गणेश वासुदेव जोशी, न्या. रानडे).
५. क्रांतिकारी चळवळी व क्रांतीकारक (Revolutionary Movements & Revolutionaries)7 प्रश्न
या उपघटकात आद्य क्रांतिकारक, क्रांतिकारी संघटना, बॉम्ब हल्ले, खून खटले आणि भूमिगत चळवळींचा समावेश आहे.
- २०२३ - प्रश्न ७सेनापती बापट यांचे बहुआयामी योगदान (गोवा मुक्ती संग्राम, हैदराबाद मुक्ती संग्राम, संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ व सीमा आंदोलन).
- २०२२ - प्रश्न २७क्रांतिकारी घटना व व्यक्ती जुळणी — रँडचा खून (चाफेकर बंधू), अभिनव भारत (स्वातंत्र्यवीर सावरकर), जॅक्सनचा खून (अनंत कान्हेरे), कर्झन वायलीचा खून (मदनलाल धिंग्रा).
- २०२१ - प्रश्न ३११९४२ च्या आंदोलनादरम्यान महाराष्ट्रात पहिली भूमिगत चळवळ सुरू झालेला जिल्हा (सातारा जिल्हा).
- २०२१ - प्र. ३७क्रांतिकारी घटना व संस्था जुळणी — मदनलाल धिंग्रा, अनंत कान्हेरे, वि. दा. सावरकर (मित्रमेळा), हेमचंद्र दास (फुल्लर हल्ला).
- २०२१ - प्रश्न ३९इंग्रजी सत्तेविरुद्ध सशस्त्र बंड पुकारणारे आद्य क्रांतिकारक (वासुदेव बळवंत फडके).
- २०१९ - प्रश्न ३१नाशिकचा कलेक्टर जॅक्सन खून खटल्यात फाशीची शिक्षा झालेले क्रांतीकारक (कृष्णाजी गोपाळ कर्वे, विनायक नारायण देशपांडे, अनंत कान्हेरे).
- २०१८ - प्रश्न ६अभिनव भारत या क्रांतिकारी संघटनेची स्थापना (१९०४, नाशिक - विनायक दामोदर सावरकर व बाबाराव सावरकर).
६. कामगार चळवळ व कामगार नेते (Labour Movements & Leaders)3 प्रश्न
या उपघटकात भारतातील व महाराष्ट्रातील औद्योगिक कामगार चळवळी आणि कामगार संघटनांचे नेतृत्व यांवरील प्रश्न आहेत.
- २०२४ - प्रश्न १०१९२० मध्ये मुंबईत स्थापन झालेल्या 'ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेस' (AITUC) चे पहिले अध्यक्ष (लाला लजपत राय).
- २०२३ - प्रश्न १नारायण मेघाजी लोखंडे यांना 'बॉम्बे मिल हॅण्ड असोसिएशन' स्थापन करण्यात मदत करणारे सहकारी (केशवराव बागडे, केशवराव बोले, रघु भिकाजी, नारायणराव पावसकर).
- २०२२ - प्रश्न २६भारतीय कामगार चळवळीचे जनक नारायण मेघाजी लोखंडे — 'बॉम्बे मिलहॅण्ड्स असोसिएशन' (१८८४) व ब्रिटीश सरकारचा 'रावबहादूर' किताब.
७. शेतकरी असंतोष, दंगली व दुष्काळ आयोग (Peasant Revolts & Famine Commissions)5 प्रश्न
या उपघटकात शेतकरी उठाव, दख्खनच्या दंगली आणि दुष्काळ निवारणासाठी ब्रिटीश सरकारने नेमलेले आयोग यांचा समावेश आहे.
- २०२४ - प्रश्न ५१८८३ ची दुष्काळ संहिता (Famine Code) तयार करणारा आयोग (सर रिचर्ड स्ट्रॅची आयोग).
- २०२४ - प्रश्न ९सर रिचर्ड स्ट्रॅची आयोगाचा (१८७८-८०) मुख्य विषय (दुष्काळ उपाययोजना व मदत कार्य).
- २०२३ - प्रश्न ६१८७५ मधील शेतकऱ्यांच्या उठावाचे/दंगलींचे मुख्य भाग (शिरुर, पारनेर, इंदापूर, हवेली, नगर, इत्यादी).
- २०२२ - प्रश्न ३७१२ मे १८७५ रोजी शेतकऱ्यांचा पहिला सशस्त्र उठाव झालेले ठिकाण (सुपे, जि. पुणे).
- २०२२ - प्रश्न ३९दक्षिण महाराष्ट्रातील / दख्खनमधील शेतकऱ्यांच्या असंतोषाची चौकशी करण्यासाठी नेमलेला आयोग (डेक्कन रॉयट्स कमिशन / दख्खन दंगल आयोग).
८. वृत्तपत्रे, साहित्य व कवी (Newspapers, Literature & Editors)5 प्रश्न
या उपघटकात स्वातंत्र्यपूर्व काळातील वृत्तपत्रे, त्यांचे संपादक, जलसे व राष्ट्रीय कवी यांवरील प्रश्न समाविष्ट आहेत.
- २०२५ - प्रश्न ८लाला लजपतराय यांनी सुरू केलेली वृत्तपत्रे व ग्रंथ (पंजाबी, यंग इंडिया, पोलिटिकल फ्युचर ऑफ इंडिया).
- २०२४ - प्रश्न ६सत्यशोधक समाजाच्या 'सत्यशोधक जलसा' या लोककला प्रकाराशी संबंधित नसलेली व्यक्ती (होनाजी बाळा).
- २०२४ - प्रश्न ८स्वातंत्र्यपूर्व काळातील वृत्तपत्रे व संपादक जुळणी — गुराखी (अ. ब. कोल्हटकर), भाला (भास्कराव भोपटकर), हरिकिशोर (ल. ना. जोशी), देशसेवक (अच्युत बळवंत कोल्हटकर/गीर).
- २०१९ - प्रश्न ३२आधुनिक भारताचा पहिला राष्ट्रीय कवी म्हणून गौरव केलेला व्यक्ती (एच. व्ही. डेरोझिओ / Henry Louis Vivian Derozio).
- २०१८ - प्रश्न १२'दीनबंधू' हे सत्यशोधक समाजाचे मुखपत्र सुरू करणारे संपादक (कृष्णराव भालेकर व नारायण मेघाजी लोखंडे).
९. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस व अधिवेशने (Indian National Congress & Sessions)7 प्रश्न
या उपघटकात राष्ट्रीय सभेची स्थापना, वार्षिक अधिवेशने, अध्यक्ष आणि मवाळ-जहाल कालखंड यांवरील प्रश्न आहेत.
- २०२५ - प्रश्न ६राष्ट्रीय काँग्रेसची सुरुवातीची अधिवेशने व अध्यक्ष जुळणी — २ रे कलकत्ता (दादाभाई नौरोजी), ३ रे मद्रास (बद्रुद्दीन तय्यबजी), ४ थे अलाहाबाद (जॉर्ज युल), ५ वे मुंबई (विल्यम वेडरबर्न).
- २०२३ - प्रश्न १०राष्ट्रीय सभेची अधिवेशने व अध्यक्ष जुळणी — १८८९ मुंबई (वेडरबर्न), १८९१ नागपूर (आनंदाचालू), १८९५ पुणे (सुरेन्द्रनाथ बॅनर्जी), १८९७ अमरावती (सी. संकरन नायर).
- २०२२ - प्रश्न २९जहाल व मवाळ गट तसेच काँग्रेस आणि मुस्लीम लीग पुन्हा एकत्र आलेले अधिवेशन (लखनौ अधिवेशन १९१६).
- २०२२ - प्रश्न ३०१९२८ मधील पहिल्या अखिल बंगाल विद्यार्थी परिषदेचे अध्यक्ष (पंडित जवाहरलाल नेहरू).
- २०१९ - प्रश्न ३४भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे चौथे अधिवेशन १८८८ मध्ये कोठे पार पडले व अध्यक्ष कोण होते? (अलाहाबाद - अध्यक्ष जॉर्ज युल).
- २०१९ - प्रश्न ३९भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या स्थापनेत/पहिल्या अधिवेशनात सहभागी असलेले प्रमुख नेते (जगन्नाथ शंकर शेठ वगळता - दादाभाई नौरोजी, व्योमेशचंद्र बॅनर्जी, ॲलन ह्यूम).
- २०१८ - प्रश्न १०काँग्रेसच्या १९०६ च्या कलकत्ता अधिवेशनात 'स्वराज्य' या शब्दाचा प्रथम उच्चार करणारे अध्यक्ष (दादाभाई नौरोजी).
१०. राष्ट्रीय चळवळ व उपक्रम (1905 to 1942 Movements)4 प्रश्न
या उपघटकात स्वदेशी चळवळ, असहकार आंदोलन आणि भारत छोडो आंदोलनातील विशेष घटनांचा समावेश आहे.
- २०२५ - प्रश्न २३ सप्टेंबर १९४२ रोजी 'भारत छोडो' आंदोलनादरम्यान तासगाव मामलेदार कचेरीवर काढण्यात आलेला मोर्चा (कृष्णा रामा कुऱ्हाडे, वि. स. पागे, इत्यादी).
- २०२२ - प्रश्न ३५असहकार चळवळीसोबत (१९२०) महात्मा गांधींनी हाती घेतलेले रचनात्मक कार्यक्रम (स्वदेशीचा प्रचार, हिंदू-मुस्लीम ऐक्य, मद्यपान बंदी, अस्पृश्यता निवारण).
- २०२१ - प्रश्न २८१६ ऑक्टोबर १९०५ हा दिवस बंगालच्या फाळणीच्या निषेधार्थ काय म्हणून पाळला गेला? (राष्ट्रीय शोक दिवस).
- २०१८ - प्रश्न ७१९३० च्या सविनय कायदेभंग आंदोलनादरम्यान सोलापूरच्या सत्याग्रहात आघाडीवर असलेले नेते व हुतात्मा (मल्लप्पा धनशेट्टी, कुर्बान हुसेन, जगन्नाथ शिंदे, किसन सारडा).
११. ब्रिटिश कायदे व घटनात्मक विकास (British Acts & Constitutional Reforms)5 प्रश्न
या उपघटकात ब्रिटीश संसदेने भारतासाठी केलेले कायदे आणि घटनात्मक सुधारणा समित्यांचा समावेश आहे.
- २०२५ - प्रश्न ९१९१९ च्या मॉन्टेग्यू-चेम्सफर्ड सुधारणा कायद्यातील त्रुटींची चौकशी करण्यासाठी नेमलेली समिती (सर ॲलेक्झांडर मुडीमन समिती).
- २०२४ - प्रश्न २पंडित जवाहरलाल नेहरूंनी 'गुलामगिरीची नवी सनद' (Charter of Slavery) असे वर्णन केलेला कायदा (भारत सरकार कायदा १९३५).
- २०२३ - प्रश्न ८१९१९ च्या ब्रिटिश घटनात्मक सुधारणांमागील प्रमुख कारणे (क्रांतिकारी चळवळींचा उद्रेक, काँग्रेस-लीग करार, पहिले महायुद्ध).
- २०२१ - प्रश्न ३५गव्हर्नर जनरल या पदाऐवजी 'व्हाइसराय' (राजाचा प्रतिनिधी) हे पद निर्माण करणारा कायदा (१८५८ चा राणीचा जाहीरनामा / कायदा).
- २०१९ - प्रश्न ३८१९३५ च्या भारत सरकार कायद्यातील तरतुदी (अँग्लो-इंडियन व ख्रिश्चनांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ, संघ न्यायालयाची स्थापना, उच्च आयुक्त पदाची तरतूद).
१२. ब्रिटिश प्रशासकीय, शैक्षणिक व आर्थिक धोरणे (British Administrative, Educational & Economic Policies)8 प्रश्न
या उपघटकात डलहौसीचे सुधारणा कार्य, जमीन महसूल पद्धती, शिक्षण धोरण आणि अनुद्योगीकरण समाविष्ट आहे.
- २०२५ - प्रश्न ७कायमधारा (Permanent Settlement - १७९३) महसूल पद्धतीचा सर्वाधिक फायदा कोणाला झाला? (जमीनदार वर्ग).
- २०२४ - प्रश्न ४स्थानिक स्वराज्य संस्थांचा जनक व जिल्हा लोकल बोर्डाची स्थापना करणारा व्हाईसरॉय (लॉर्ड रिपन - १८८२).
- २०२२ - प्रश्न ३२ब्रिटिश काळात भारतातील हस्तोद्योग व कुटिरोद्योगांचा ऱ्हास होऊन घडलेली प्रक्रिया (अनुद्योगीकरण / De-industrialization).
- २०२१ - प्रश्न ३२आपल्या संस्थानात प्राथमिक शिक्षण मोफत व सक्तीचे करणारा पहिला भारतीय राजा/संस्थान (महाराजा सयाजीराव गायकवाड - बडोदा संस्थान).
- २०२१ - प्रश्न ३४स्वदेशी चळवळीच्या काळात 'राष्ट्रीय शिक्षण परिषदेची' (National Council of Education) स्थापना (१५ ऑगस्ट १९०६).
- २०१९ - प्रश्न २६लॉर्ड डलहौसीचे प्रशासकीय कार्य (रेल्वेची सुरुवात, सार्वजनिक बांधकाम खाते - PWD, १८५२ मध्ये तार विभाग, १८५४ चा टपाल कायदा).
- २०१९ - प्रश्न ३६ब्रिटिश काळात मद्रास आणि मुंबई प्रांतात लागू करण्यात आलेली जमीन महसूल पद्धत (रयतवारी पद्धत).
- २०१८ - प्रश्न ५१८५४ चा वूडचा शिक्षणाचा खलिता (Wood's Despatch) आणि त्यातील शिफारशी.
१३. राष्ट्रीय नेते, राजकीय विधाने (National Leaders)5 प्रश्न
या उपघटकात राष्ट्रीय नेत्यांची प्रसिद्ध विधाने, पदव्या आणि स्वातंत्र्य चळवळीला उद्योगपतींचे सहकार्य यावरील प्रश्न आहेत.
- २०२४ - प्रश्न ७सरोजिनी नायडू यांनी मोहम्मद अली जिना यांचा काय म्हणून गौरव केला होता? ('हिंदू-मुस्लीम ऐक्याचे राजदूत').
- २०२३ - प्रश्न ९१८७७ च्या दिल्ली दरबारात हाताने कातलेल्या खादीचा पोशाख घालून उपस्थित राहणारे नेते (गणेश वासुदेव जोशी / सार्वजनिक काका).
- २०२१ - प्रश्न २६राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये थेट सामील न होता स्वातंत्र्य चळवळीला सतत आर्थिक मदत करणारे उद्योगपती (जमनालाल बजाज, वालचंद हिराचंद, घनश्यामदास बिर्ला, लाला श्रीराम).
- २०२१ - प्रश्न ३३लोकमान्य टिळकांना 'भारतीय असंतोषाचे जनक' (Father of Indian Unrest) असे संबोधणारा ब्रिटीश पत्रकार (सर व्हॅलेंटाइन चिरोल).
- २०१८ - प्रश्न १४'केसरी' व 'मराठा' या वृत्तपत्रांतून ब्रिटीश धोरणांवर कडक टीका करणारे नेते (लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक व गोपाळ गणेश आगरकर).
१४. दलित व अस्पृश्यता निवारण चळवळ (Dalit & Anti-Untouchability Movement)2 प्रश्न
या उपघटकात दलित चळवळ, अस्पृश्यता निवारण परिषदा आणि गायकवाड महाराजांचे योगदान समाविष्ट आहे.
- २०२२ - प्रश्न ४०मार्च १९१८ मध्ये मुंबईत आयोजित केलेल्या 'अखिल भारतीय अस्पृश्यता निवारक परिषदेचे' अध्यक्ष (महाराजा सयाजीराव गायकवाड).
- २०२१ - प्रश्न ३६महात्मा गांधींनी अस्पृश्यता निवारणासाठी स्थापन केलेली संस्था (अखिल भारतीय हरीजन संघ - १९३२).
१५. गव्हर्नर जनरल व लष्करी युद्धे (Governors General & British Wars)2 प्रश्न
या उपघटकात गव्हर्नर जनरलचा कार्यकाळ आणि ईस्ट इंडिया कंपनीने लढलेली युद्धे समाविष्ट आहेत.
- २०२५ - प्रश्न १०लॉर्ड हार्डिंग (१८४४-४८) यांच्या कार्यकाळात घडलेली महत्त्वाची घटना/युद्ध (पहिले इंग्रज-शिख युद्ध १८४५-४६).
- २०१८ - प्रश्न ११ब्रिटिश काळात भारतात झालेले पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध व साल्बाईचा तह (१७८२).
१६. ऐतिहासिक संशोधन संस्था व दळणवळण (Research Institutes & Transport History)2 प्रश्न
या उपघटकात वैज्ञानिक संस्थांची स्थापना व दळणवळणाचा इतिहास समाविष्ट आहे.
- २०२१ - प्रश्न २९भारतात १९११ मध्ये हवाई परिवहनाची (Air Transport) पहिली सुरुवात (इलाहाबाद ते नैनी टपाल सेवा).
- २०१९ - प्रश्न २७महेंद्रलाल सरकार यांनी १८७६ मध्ये स्थापन केलेली संस्था — 'इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स' / वैज्ञानिक अभ्यास परिषद (कलकत्ता).
04 📌 महत्त्वाचे निष्कर्ष (Key Trends for Revision)
- १८५७ चा उठाव व समाजसुधारक: या दोन घटकांवर दरवर्षी ३ ते ४ प्रश्न निश्चितपणे विचारले जातात (उदा. महात्मा फुले, डॉ. भाऊ दाजी लाड, महर्षी कर्वे, बाळशास्त्री जांभेकर, लोकहितवादी, नाना जगन्नाथ शंकर शेठ).
- संस्था व वृत्तपत्रे: सामाजिक/राजकीय संस्थांच्या स्थापनेची वर्षे, संस्थापक (प्रार्थना समाज, सार्वजनिक सभा, भारत सेवक समाज) आणि वृत्तपत्रांचे संपादक यांवर 'जोड्या लावा' स्वरूपात नियमित प्रश्न येतात.
- ब्रिटिश कायदे व प्रशासकीय धोरणे: १८५८, १९१९ आणि १९३५ चे कायदे, जमीन महसूल पद्धती (कायमधारा, रयतवारी) आणि दुष्काळ/शैक्षणिक आयोगांवर (स्ट्रॅची आयोग, वूडचा खलिता, मुडीमन समिती) सातत्याने प्रश्न विचारले जातात.
05 MPSC गट-क पूर्व परीक्षा मूळ प्रश्नपत्रिका व उत्तरतालिका PDF डाउनलोड करा
✦ इतर विषयांचे Topic-wise PYQ Analysis
MPSC गट-क संयुक्त पूर्व परीक्षेच्या इतर विषयांचे मागील प्रश्नपत्रिकांवर आधारित टॉपिक-वाइज विश्लेषण येथे वाचा.