MPSC Group C & Talathi Prelims Special Analysis
एमपीएससी गट-क संयुक्त पूर्व परीक्षा (2018–2025): भूगोल विषयाचे संपूर्ण व बिनचूक मायक्रो-सबटॉपिक वर्गीकरण
मागील 7 संयुक्त पूर्व परीक्षांमधील भूगोल विषयाच्या सर्व प्रश्नांचे 15 सूक्ष्म उपघटकांनुसार अचूक विश्लेषण व IMP Topics
महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाद्वारे (MPSC) आयोजित महाराष्ट्र गट-क संयुक्त पूर्व परीक्षेतील (2018 ते 2025 - एकूण 7 परीक्षा) भूगोल (Geography PYQ) विषयाच्या सर्व प्रश्नांचे अत्यंत सूक्ष्म, बिनचूक आणि अधिकृत अभ्यासक्रमानुसार (Official Syllabus) वर्गीकरण खालीलप्रमाणे दिले आहे. प्रत्येक प्रश्न त्याच्या तंतोतंत जुळणाऱ्या उपघटकाखाली (15 Micro-Subtopics) ठेवला असून, आगामी MPSC गट-क पूर्व परीक्षा, तलाठी भरती (ग्राम महसूल अधिकारी), लिपिक-टंकलेखक (Clerk-Typist), कर सहाय्यक (Tax Assistant), उद्योग निरीक्षक आणि दुय्यम निरीक्षक या पदांची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना नेमके कोणते टॉपिक सर्वाधिक महत्त्वाचे (IMP) आहेत, हे या विश्लेषणातून लगेच समजेल.
01 भूगोल विषयाची वर्षनिहाय प्रश्नसंख्या (2018 ते 2025)
| परीक्षा वर्ष | परीक्षेचे नाव | प्रश्नसंख्या |
|---|---|---|
| 2025 | महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2025 | 10 |
| 2024 | महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2024 | 10 |
| 2023 | महाराष्ट्र गट-ब व गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2023 | 10 |
| 2022 | महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2022 | 15 |
| 2021 | महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2021 | 15 |
| 2019 | महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2019 | 15 |
| 2018 | महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2018 | 15 |
| एकूण (7 परीक्षा) | 2018 ते 2025 मधील परीक्षा आराखड्यानुसार एकूण प्रश्न | 90 प्रश्न |
02 गट-क व तलाठी पूर्व परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे घटक (Most IMP Topics)
मागील 7 परीक्षांच्या सूक्ष्म अभ्यासावरून असे स्पष्ट होते की, गट-क पूर्व परीक्षेत महाराष्ट्राच्या भूगोलावर सुमारे 75% ते 80% प्रश्न विचारले जातात:
| उपघटकाचे नाव (Micro-Subtopic) | विश्लेषित प्रश्न | परीक्षेसाठी प्राधान्य (Priority) |
|---|---|---|
| 1. महाराष्ट्राचा प्राकृतिक भूगोल, पर्वतरांगा व शिखरे (उंचीनुसार क्रम) | 08 | 🔥 अति-महत्त्वाचा (Most IMP) |
| 2. जनगणना 2011 - लोकसंख्या भूगोल (लिंगगुणोत्तर, साक्षरता, नागरीकरण) | 08 | 🔥 अति-महत्त्वाचा (Most IMP) |
| 3. भारताचा प्राकृतिक भूगोल, शिखरे व आंतरराष्ट्रीय सीमा | 06 | 🔥 अति-महत्त्वाचा (Most IMP) |
| 4. वाहतूक, दळणवळण (रेल्वे, महामार्ग) व कृषी क्रांती | 06 | 🔥 अति-महत्त्वाचा (Most IMP) |
| 5. महाराष्ट्राची नदी प्रणाली, जलविद्युत, औष्णिक व जलसिंचन प्रकल्प (एकत्रित) | 10 | 🔥 अति-महत्त्वाचा (Most IMP) |
| 6. महाराष्ट्र व भारतातील वने, खनिजे, उद्योग व मृदा (उपघटक 5 व 13) | 10 | ⭐ उच्च प्राधान्य (High Priority) |
| 7. मानवी वस्त्यांचे प्रारूप, स्थलांतर, राष्ट्रीय उद्याने व अभयारण्ये | 09 | ⭐ उच्च प्राधान्य (High Priority) |
| 8. महाराष्ट्राचे स्थान, विस्तार, हवामान, पर्यटन, बंदरे व भारताच्या नद्या | 13 | 📌 महत्त्वाचा (Important) |
03 भूगोल: 15 सूक्ष्म उपघटकांनुसार संपूर्ण प्रश्नविश्लेषण (2018–2025)
१. महाराष्ट्राचे स्थान, विस्तार व प्रशासकीय सीमा (Location, Extent & Administrative Boundaries)4 प्रश्न
महाराष्ट्र स्थान, विस्तार व क्षेत्रफळ
- २०२४ (प्र. ११)महाराष्ट्राचा अक्षवृत्तीय विस्तार (15°8' N ते 22°1' N), रेखावृत्तीय विस्तार (72°6' E ते 80°9' E), पूर्व-पश्चिम लांबी (८०० किमी) आणि एकूण क्षेत्रफळ (३,०७,७१३ चौ. किमी).
महाराष्ट्राच्या अंतरराज्यीय सीमा
- २०२२ (प्र. ४९)कर्नाटक राज्याला सीमा लागून असलेले महाराष्ट्रातील जिल्हे (एकूण ७ जिल्हे - सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर, सांगली, सोलापूर, धाराशिव, लातूर, नांदेड).
महाराष्ट्राच्या उत्तरेकडील प्राकृतिक सीमा
- २०१९ (प्र. ४८)महाराष्ट्राच्या उत्तर सीमेवर असणाऱ्या पर्वतरांगा (सातपुडा पर्वत) आणि पूर्वेकडील टेकड्या (गावीळगड टेकड्या व दरकेसा टेकड्या).
प्रशासकीय विभाग व जिल्हे
- २०२२ (प्र. ४७)छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) प्रशासकीय विभागातील क्षेत्रफळाने सर्वात मोठा जिल्हा (बीड) व सर्वात लहान जिल्हा (हिंगोली).
२. महाराष्ट्राचा प्राकृतिक भूगोल, पर्वतरांगा व शिखरे (Physical Geography, Mountain Ranges & Peaks)8 प्रश्न
महाराष्ट्रातील पर्वत शिखरांची उंची व क्रमवारी
- २०२३ (प्र. १४)महाराष्ट्रातील पर्वत शिखरे व त्यांची अचूक उंची जुळणी: साल्हेर (१५६७ मी), मांगी-तुंगी (११९३ मी), त्र्यंबकेश्वर (१३०४ मी), सप्तशृंगी (१४०२ मी).
- २०२२ (प्र. ४४)महाराष्ट्रातील पर्वत शिखरांचा उंचीनुसार योग्य उतरता क्रम: कळसूबाई (१६४६ मी) → साल्हेर (१५६७ मी) → महाबळेश्वर (१४३८ मी) → त्र्यंबकेश्वर (१३०४ मी).
- २०२१ (प्र. ४२)महाराष्ट्रातील सह्याद्री पर्वतातील दुसरे सर्वात उंच शिखर (साल्हेर - १५६७ मीटर, नाशिक जिल्हा).
स्थानिक टेकड्या व प्रादेशिक पर्वतरांगा
- २०२२ (प्र. ४८)सातपुडा पर्वतरांगेतील महाराष्ट्रातील सर्वात उंच शिखर (अस्तंभा शिखर - १३२५ मीटर, नंदुरबार जिल्हा).
- २०२२ (प्र. ५५)कोल्हापूर जिल्ह्यातील प्रसिद्ध जोतीबा डोंगर (वाडी रत्नागिरी टेकडी / केदारेश्वराची टेकडी).
- २०२१ (प्र. ५५)महाराष्ट्रातील उप-पर्वतरांगा व थंड हवेची ठिकाणे जुळणी (गाविलगड टेकड्या - चिखलदरा, बालाघाट रांग, महादेव रांग).
दख्खनचे पठार व खडकांची रचना
- २०१८ (प्र. ११)महाराष्ट्रातील दख्खनच्या पठाराची निर्मिती - भेगीये ज्वालामुखीच्या उद्रेकातून (Fissure Eruption) साचलेल्या बेसाल्ट (Basalt) लावाच्या थरांपासून.
- २०१८ (प्र. १२)महाराष्ट्राच्या प्राकृतिक रचनेतील प्राकृतिक विभागांचे क्षेत्रफळ टक्केवारी प्रमाण (दख्खनचे पठार - ८६%).
३. महाराष्ट्राची नदी प्रणाली व नदी खोरी (Rivers & River Basins of Maharashtra)5 प्रश्न
महाराष्ट्रातील नद्यांचा प्रवाह व उपनद्या
- २०२५ (प्र. ११)महाराष्ट्रातील नद्यांचा पश्चिम ते पूर्व क्रम आणि त्यांच्या उपनद्यांचे खोरे.
- २०१८ (प्र. १४)तापी नदीचा उगम (मध्य प्रदेशातील मुलताई), प्रवाहाची दिशा (पूर्व-पश्चिम) आणि तिची उपनदी (पूर्णा नदी).
- २०१८ (प्र. १३)गोदावरी नदी प्रणाली - दक्षिण भारताची गंगा; वर्धा, वैनगंगा आणि प्राणाहिता नदी खोऱ्याचे वैशिष्ट्य.
जलप्रभाजक पर्वतरांगा व खोऱ्यांचे वर्गीकरण
- २०१९ (प्र. ४७)सातमाळा-अजिंठा डोंगररांगेमुळे तापी आणि गोदावरी नद्यांची खोरी वेगळी होतात; तर शंभू-महादेव डोंगररांगेमुळे गोदावरी आणि भीमा नद्यांची खोरी वेगळी होतात.
पश्चिम वाहिनी नद्या व जलविद्युत क्षमता
- २०१९ (प्र. ४१)तीव्र उतार आणि मुबलक पर्जन्यामुळे महाराष्ट्रात सर्वाधिक जलविद्युत निर्मितीची क्षमता असणाऱ्या नद्या (पश्चिम घाटातून कोकणात वाहणाऱ्या पश्चिम वाहिनी नद्या).
४. महाराष्ट्राचे हवामान व पर्जन्यमान (Climate & Rainfall Pattern)2 प्रश्न
महाराष्ट्रातील पर्जन्यमानाचा प्रादेशिक क्रम
- २०२१ (प्र. ४९)महाराष्ट्रातील पर्यटन व थंड हवेच्या ठिकाणांचा वार्षिक सरासरी पर्जन्यमानानुसार योग्य उतरता क्रम: अंबोली → महाबळेश्वर → माथेरान → लोणावळा.
महाराष्ट्रातील मान्सून व पर्जन्य वितरण
- २०१८ (प्र. १५)महाराष्ट्रात नैर्ऋत्य मान्सून वाऱ्यांपासून पडणारा पाऊस व सर्वाधिक पावसाचे ठिकाण (अंबोली - सिंधुदुर्ग जिल्हा).
५. महाराष्ट्रातील वने, खडक व नैसर्गिक संपत्ती (Forests, Rocks & Natural Resources)5 प्रश्न
महाराष्ट्रातील वनांचे वर्गीकरण
- २०२३ (प्र. १७)एच. जी. चॅम्पियन आणि एस. के. सेठ यांच्या वर्गीकरणानुसार महाराष्ट्रातील जंगलांचे प्रमुख प्रकार (उष्णकटिबंधीय सदाहरित, निम-सदाहरित, आद्र पानझडी, शुष्क पानझडी व काटेरी वने).
खडक व नैसर्गिक संसाधने
- २०२३ (प्र. १२)दख्खनच्या पठारावर ग्रामीण भागात पारंपरिक घर बांधणीसाठी दगडी बांधकामात वापरला जाणारा स्थानिक खडक (कृष्णप्रस्तर / बेसाल्ट).
- २०१८ (प्र. १६)अति पावसाच्या प्रदेशात 'अपक्षालन' (Leaching) प्रक्रियेमुळे तयार होणारी जांभी मृदा (Laterite Soil) आढळणारे जिल्हे (रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग).
- २०१८ (प्र. १७)महाराष्ट्रातील खनिज संपत्ती - मॅंगनीज व लोहखनिज साठे प्रामुख्याने आढळणारे जिल्हे (नागपूर, गोंदिया, भंडारा व सिंधुदुर्ग).
महाराष्ट्रातील निसर्गस्रोत व उष्ण पाण्याचे झरे
- २०२२ (प्र. ४६)महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध उष्ण पाण्याचे झरे व जिल्हे जुळणी: सालबर्डी (अमरावती), साव (रायगड), वज्रेश्वरी (ठाणे), चांगदेव (जळगाव).
६. जलविद्युत, औष्णिक प्रकल्प व जलसिंचन (Power & Irrigation Projects)5 प्रश्न
जलविद्युत व औष्णिक ऊर्जा प्रकल्प
- २०२४ (प्र. १९)महाराष्ट्रातील जलविद्युत प्रकल्प व जिल्हे जुळणी: उजनी (सोलापूर), कन्हेर (सातारा), भिरा (रायगड), वारणा (सांगली).
- २०२३ (प्र. १९)महाराष्ट्रातील औष्णिक वीज केंद्रे व जिल्हे जुळणी: कोराडी (नागपूर), पारस (अकोला), उरण (रायगड), फेकरी (जळगाव).
- २०२१ (प्र. ४४)महाराष्ट्रातील आणि भारतातील पहिला खाजगी/व्यावसायिक जलविद्युत प्रकल्प (खोपोली जलविद्युत केंद्र, रायगड जिल्हा).
धरणे व जलसिंचन प्रकल्प
- २०२१ (प्र. ४६)महाराष्ट्रातील स्थानिक जलसिंचन प्रकल्प व जिल्हे जुळणी: आंधळी प्रकल्प (सातारा), शहानूर प्रकल्प (अमरावती), सावळी प्रकल्प (हिंगोली), नातुवाडी प्रकल्प (रत्नागिरी).
- २०२१ (प्र. ५२)प्रवरा नदीवर बांधण्यात आलेले विल्सन धरण आणि त्याच्या जलाशयाचे नाव (ऑर्थर सरोवर / भंडारदरा धरण, अहमदनगर जिल्हा).
७. राष्ट्रीय उद्याने व अभयारण्ये (National Parks & Wildlife Sanctuaries)4 प्रश्न
महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय उद्याने
- २०१९ (प्र. ४३)महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय उद्याने व जिल्हे जुळणी: ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान (चंद्रपूर), पेंच/पंडित जवाहरलाल नेहरू राष्ट्रीय उद्यान (नागपूर), नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान (गोंदिया), गुगामल राष्ट्रीय उद्यान (अमरावती).
- २०२१ (प्र. ५१)अमरावती जिल्ह्यातील मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग असणारे राष्ट्रीय उद्यान (गुगामाळ राष्ट्रीय उद्यान).
अभयारण्ये व पक्षी अभयारण्ये
- २०२२ (प्र. ५४)सोलापूर जिल्ह्यातील नान्नज अभयारण्य कशासाठी प्रसिद्ध आहे? (माळढोक पक्षी / Great Indian Bustard).
- २०२१ (प्र. ४७)महाराष्ट्रातील अभयारण्ये व जिल्हे जुळणी: तानसा अभयारण्य (ठाणे/पालघर), यावल अभयारण्य (जळगाव), माळढोक अभयारण्य (सोलापूर/अहिल्यानगर), नागझीरा अभयारण्य (गोंदिया).
८. पर्यटन, बंदरे, किल्ले व शहरे (Tourism, Ports, Forts & Cities)3 प्रश्न
महाराष्ट्रातील शहरे व त्यांची टोपणनावे
- २०२४ (प्र. १६)शहरे व त्यांची प्रसिद्ध टोपणनावे जुळणी: भंडारा (तलावांचा जिल्हा / Brass City), उदयपुर (सिटी ऑफ लेक्स), छत्रपती संभाजीनगर (सिटी ऑफ गेट्स).
मासेमारी बंदरे व किल्ले
- २०२४ (प्र. २०)महाराष्ट्रातील मासेमारी बंदरे व जिल्हे जुळणी: डहाणू (पालघर), माहिम (मुंबई उपनगर), दाभोळ (रत्नागिरी), विजयदुर्ग (सिंधुदुर्ग).
- २०१९ (प्र. ४४)ब्रिटीश काळात भक्कम तटबंदी आणि भौगोलिक स्थानामुळे 'पूर्वेकडील जिब्राल्टर' (Gibraltar of the East) म्हणून ओळखला जाणारा किल्ला (रायगड किल्ला).
९. जनगणना २०११ - लोकसंख्या भूगोल (Census 2011 - Demographics)8 प्रश्न
महाराष्ट्रातील नागरीकरण व लोकसंख्या घनता
- २०२४ (प्र. १४)२०११ च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची शेकडा नागरी लोकसंख्या (अहिल्यानगर, यवतमाळ, सातारा, लातूर).
- २०२१ (प्र. ४८)२०११ च्या जनगणनेनुसार दिलेल्या पर्यायांपैकी सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला जिल्हा (जळगाव जिल्हा).
- २०१८ (प्र. १८)२०११ च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्राचा एकूण साक्षरता दर (८२.३४%).
महाराष्ट्रातील लिंगगुणोत्तर व बाल लिंगगुणोत्तर
- २०२४ (प्र. १८)२०११ च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांचे लिंगगुणोत्तर प्रमाण (पुणे, रत्नागिरी, अहिल्यानगर, नागपूर).
- २०२२ (प्र. ४५)२०११ च्या जनगणनेनुसार दिलेल्या पर्यायांपैकी जास्त लिंगगुणोत्तर असलेला जिल्हा (सातारा / रत्नागिरी).
- २०२१ (प्र. ४१)२०११ च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रातील ० ते ६ वयोगटातील बाल लिंगगुणोत्तर (Child Sex Ratio - ८९४).
साक्षरता व भारत-महाराष्ट्र तुलना
- २०२३ (प्र. १३)२०११ च्या जनगणनेनुसार भारतातील राज्यांची लोकसंख्या घनता जुळणी: बिहार (११०६), झारखंड, हरियाणा, हिमाचल प्रदेश.
- २०२१ (प्र. ४३)२०११ च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रात सर्वाधिक स्त्री साक्षरता दर असणारा जिल्हा (अमरावती जिल्हा).
१०. भारताचा प्राकृतिक भूगोल व सीमा (Physical Geography of India & Boundaries)6 प्रश्न
भारतातील पर्वत शिखरे व स्थान
- २०२४ (प्र. १२)भारतातील व सीमेवरील पर्वत शिखरांचा समुद्रसपाटीपासूनच्या उंचीनुसार उतरता क्रम: मकालू (८४८१ मी) → नंदादेवी (७८१७ मी) → अन्नपूर्णा (८०९१ मी) → बद्रीनाथ (७१३८ मी).
- २०२३ (प्र. २०)आंध्र प्रदेशातील रायलसीमा पठाराचे भौगोलिक स्थान (कर्नाटक पठाराच्या पूर्वेस).
भारताच्या आंतरराष्ट्रीय सीमा व क्षेत्रफळ
- २०२४ (प्र. १३)भारताशी सर्वात जास्त लांब भूसीमा असणारा शेजारी देश (बांग्लादेश - ४,०९६.७ किमी).
- २०२२ (प्र. ४१)भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने भारतातील सर्वात मोठे राज्य (राजस्थान - ३,४२,२३९ चौ. किमी).
- २०२२ (प्र. ४२)दोन आंतरराष्ट्रीय देशांच्या सीमा लागून असणारे पूर्वोत्तर भारतीय राज्य (मिझोराम - म्यानमार व बांग्लादेश).
- २०१९ (प्र. ५५)गंगा व ब्रह्मपुत्रा नद्यांच्या मुखाशी बनलेला जगातील सर्वात मोठा त्रिभुज प्रदेश (सुंदरबन त्रिभुज प्रदेश / Sundarbans Delta).
११. भारतातील नदी प्रणाली व जलप्रकल्प (Indian Rivers & Water Projects)2 प्रश्न
भारतातील नद्या व वितरिका
- २०१९ (प्र. ४९)पश्चिम बंगालमध्ये गंगा नदीची मुख्य दक्षिण वाहिनी वितरिका (Distributary) असणारी नदी (हुगळी नदी).
भारतातील ऐतिहासिक जलविद्युत प्रकल्प
- २०१९ (प्र. ५३)१९०२ मध्ये स्थापन झालेले भारतातील पहिले जलविद्युत केंद्र 'शिवसमुद्रम' कोणत्या नदीवर आहे? (कावेरी नदी, कर्नाटक).
१२. भारताचे हवामान व हवामानशास्त्र (Indian Climate & Meteorology)2 प्रश्न
हवामानाचे घटक व मान्सून
- २०२२ (प्र. ५०)हवामानशास्त्रात १ इंच वायूभार (Atmospheric Pressure) म्हणजे किती मिलिबार? (३४ मिलिबार / 34 mb).
- २०२२ (प्र. ५१)भारतामध्ये मान्सून वारे वाहण्यासाठी कारणीभूत असणारे मुख्य घटक (जेट स्ट्रीम प्रवाह व उन्हाळ्यात आशियाई भूखंडावरील उष्णतेमुळे निर्माण होणारा कमी दाबाचा पट्टा).
१३. भारतातील खनिजे, उद्योग व मृदा (Minerals, Industries & Soils of India)5 प्रश्न
लोहपोलाद व औद्योगिक प्रदेश
- २०२२ (प्र. ४३)भारतातील लोहपोलाद उद्योग व राज्ये जुळणी: बोकारो (झारखंड), दुर्गापूर (पश्चिम बंगाल), रुरकेला (ओडिशा), भद्रावती (कर्नाटक).
- २०२१ (प्र. ४५)खनिज संपत्ती व औद्योगिकीकरणामुळे 'भारताचे रूहर' (Ruhr of India) म्हणून ओळखला जाणारा प्रदेश (छोटा नागपूर पठार).
भारतातील खनिजे व मृदा
- २०२१ (प्र. ५४)भारतात सर्वात जास्त खनिज तेलाचे (Crude Oil) साठे असणारे पूर्वोत्तर राज्य (आसाम - डिग्बोई, नहारकटिया).
- २०१९ (प्र. ४५)भारतातील नद्यांच्या गाळाने तयार झालेली व सर्वाधिक क्षेत्र व्यापणारी मृदा (गाळाची मृदा / Alluvial Soil - सुमारे ४५%).
- २०१९ (प्र. ५१)भारतातील बॉक्साईट (Bauxite) धातुकाचे सर्वाधिक उत्पादन करणारे प्रमुख राज्य (ओडिशा राज्य).
१४. मानवी व सामाजिक भूगोल, वस्त्या व स्थलांतर (Human & Social Geography, Settlements & Migration)5 प्रश्न
मानवी वस्ती प्रारूपे व भाषा
- २०२४ (प्र. १५)भारतातील संथाली भाषेची स्वतःची लिपी (ओल चीकी / Ol Chiki Script).
- २०१९ (प्र. ४६)रस्ते आणि रेल्वे मार्ग परस्परांना काटकोनात छेदल्यामुळे तयार होणाऱ्या मानवी वस्तीचे प्रारूप (चौकोनाकृती / पट्यांचे प्रारूप / Chess Board Pattern).
- २०१८ (प्र. १९)डोंगररांगा, दऱ्याखोऱ्या व दुर्गम भागात आढळणारे मानवी वस्तीचे प्रारूप (विखुरलेली वस्ती / Dispersed Settlement).
स्थलांतर व आर्थिक व्यवसाय वर्गीकरण
- २०१९ (प्र. ५०)नैसर्गिक आपत्ती, दारिद्र्य किंवा असुरक्षिततेमुळे सक्तीने होणाऱ्या मानवी स्थलांतराचे घटक (अपकर्षण घटक / Push Factors).
- २०१९ (प्र. ५४)मानवी व्यवसाय व त्यांचे प्राथमिक/द्वितीयक/तृतीयक प्रकार जुळणी: शिकार (प्राथमिक), पिठाची गिरणी (द्वितीयक), वाहतूक (तृतीयक), वकील (तृतीयक/चतुर्थक).
१५. वाहतूक, दळणवळण व कृषी क्रांती (Transport, Communication & Agri-Revolutions)6 प्रश्न
रेल्वे वाहतूक व महामार्ग
- २०२३ (प्र. १५)कोकण रेल्वे मार्गावर भारतात पहिल्यांदा सुरू करण्यात आलेली विशेष मालवाहतूक प्रणाली (रो-रो / Roll-on Roll-off service).
- २०२२ (प्र. ५२)मुंबई ते आग्रा या राष्ट्रीय महामार्गावरून (NH-3 / NH-53) न जाणारी शहरे (अमळनेर व दौंड).
- २०२२ (प्र. ५३)महाराष्ट्रात ३ फेब्रुवारी १९२५ रोजी पहिली विजेवर चालणारी रेल्वे धावलेला मार्ग (मुंबई व्ही.टी. ते कुर्ला).
- २०१८ (प्र. २०)भारतीय रेल्वेच्या 'मध्य रेल्वे' (Central Railway) विभागाचे मुख्यालय (छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस - CSMT, मुंबई).
कृषी क्रांती व दुग्ध व्यवसाय
- २०२३ (प्र. ११)डॉक्टर वर्गीस कुरियन यांच्या नेतृत्वाखाली भारतात सुरू झालेली धवल क्रांती (White Revolution).
- २०१९ (प्र. ५२)भारतातील दुग्ध उत्पादन वाढवण्यासाठी सुरू करण्यात आलेला 'ऑपरेशन फ्लड' (Operation Flood) प्रकल्प.
04 📌 महत्त्वाचे निष्कर्ष (Key Trends for Geography Revision)
- महाराष्ट्राचा प्राकृतिक भूगोल व नदी प्रणाली: सह्याद्रीतील प्रमुख पर्वत शिखरांचा उंचीनुसार क्रम (कळसूबाई, साल्हेर, महाबळेश्वर, त्र्यंबकेश्वर, अस्तंभा), दख्खनच्या पठाराची बेसाल्ट रचना आणि गोदावरी, भीमा व तापी नदी खोऱ्यांमधील जलप्रभाजक डोंगररांगा यांवर दरवर्षी हमखास प्रश्न विचारले जातात.
- जनगणना २०११ (Demographics): २०११ च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांचे लिंगगुणोत्तर, बाल लिंगगुणोत्तर (८९४), साक्षरता दर (८२.३४%), नागरी लोकसंख्येची टक्केवारी आणि राज्यांची लोकसंख्या घनता यांवर प्रत्येक परीक्षेत १ ते २ प्रश्न निश्चित असतात.
- जोड्या लावा (ऊर्जा प्रकल्प, अभयारण्ये व बंदरे): महाराष्ट्रातील जलविद्युत व औष्णिक वीज प्रकल्प (कोराडी, पारस, उरण, फेकरी, भिरा, कोयना), राष्ट्रीय उद्याने व अभयारण्ये (ताडोबा, गुगामल, नवेगाव, नान्नज), उष्ण पाण्याचे झरे आणि मासेमारी बंदरे यांचे संबंधित जिल्ह्यांशी जुळणी करणारे प्रश्न मोठ्या प्रमाणावर विचारले जातात.
- भारताचा भूगोल व मानवी वस्ती: भारताच्या आंतरराष्ट्रीय भूसीमा (बांग्लादेश, पूर्वोत्तर राज्ये), हिमालयातील शिखरे, लोहपोलाद प्रकल्प (बोकारो, दुर्गापूर, रुरकेला) आणि मानवी वस्त्यांचे प्रारूप (चौकोनाकृती, विखुरलेली वस्ती) या घटकांवर विशेष भर असतो.
05 MPSC गट-क पूर्व परीक्षा इतर महत्त्वाच्या लिंक्स व प्रश्नपत्रिका PDF
✦ इतर विषयांचे Topic-wise PYQ Analysis
MPSC गट-क संयुक्त पूर्व परीक्षेच्या इतर विषयांचे मागील प्रश्नपत्रिकांवर आधारित टॉपिक-वाइज विश्लेषण येथे वाचा.
06 वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
1. MPSC गट-क व तलाठी पूर्व परीक्षेत भूगोल (Geography) विषयावर किती प्रश्न विचारले जातात?
महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या (MPSC) सध्याच्या परीक्षा आराखड्यानुसार (2023, 2024 व 2025 पॅटर्न) गट-क संयुक्त पूर्व परीक्षेत 100 पैकी भूगोल व पर्यावरण या विषयावर 10 प्रश्न (10 गुण) विचारले जातात. (2018 ते 2022 दरम्यान 15 प्रश्न विचारले जात होते).
2. MPSC Group C Prelims साठी भूगोलातील सर्वात महत्त्वाचे (Most IMP) घटक कोणते आहेत?
मागील 7 परीक्षांच्या विश्लेषणावरून महाराष्ट्राचा प्राकृतिक भूगोल व पर्वत शिखरे, 2011 ची जनगणना (साक्षरता, लिंगगुणोत्तर व नागरीकरण), महाराष्ट्रातील नदी प्रणाली, जलविद्युत व औष्णिक वीज प्रकल्प, राष्ट्रीय उद्याने व अभयारण्ये, खनिजे व मृदा, रेल्वे व महामार्ग वाहतूक आणि भारताच्या आंतरराष्ट्रीय सीमा हे घटक सर्वाधिक महत्त्वाचे आहेत.
3. गट-क पूर्व परीक्षेत महाराष्ट्राच्या भूगोलावर किती टक्के प्रश्न विचारले जातात?
अधिकृत अभ्यासक्रमानुसार 'महाराष्ट्राच्या भूगोलाच्या विशेष संदर्भासह भारताचा भूगोल' असा उल्लेख असल्याने एकूण भूगोलाच्या प्रश्नांपैकी सुमारे 75% ते 80% प्रश्न थेट महाराष्ट्राच्या भूगोलावर आणि उर्वरित 20% ते 25% प्रश्न भारताच्या व मानवी भूगोलावर विचारले जातात.
4. आगामी तलाठी (ग्राम महसूल अधिकारी), लिपिक व कर सहाय्यक भरतीसाठी हे भूगोल विश्लेषण उपयुक्त आहे का?
होय! तलाठी (ग्राम महसूल अधिकारी), लिपिक-टंकलेखक, कर सहाय्यक, उद्योग निरीक्षक व दुय्यम निरीक्षक या सर्व गट-क पदांसाठी MPSC मार्फत संयुक्त पूर्व परीक्षा घेतली जाते. त्यामुळे 2018 ते 2025 मधील या 15 सूक्ष्म उपघटकांचा अभ्यास करणे अत्यंत फायदेशीर ठरते.