MPSC RESOURCE HUB महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या परीक्षांसाठी प्रश्नपत्रिका, विश्लेषण व अभ्याससाहित्य
PDF • PYQ • SYLLABUS • ANALYSIS

MPSC गट-क व तलाठी पूर्व परीक्षा: अंकगणित व बुद्धिमत्ता घटकनिहाय प्रश्नविश्लेषण (2018 ते 2025) | MPSC Group C Maths & Reasoning PYQ Analysis

MPSC Group C & Talathi Prelims Special Analysis

एमपीएससी गट-क संयुक्त पूर्व परीक्षा (2018–2025): अंकगणित व बुद्धिमत्ता चाचणी विषयाचे संपूर्ण व बिनचूक मायक्रो-सबटोपिक वर्गीकरण

मागील 7 संयुक्त पूर्व परीक्षांमधील गणित व बुद्धिमत्ता विषयाच्या सर्व प्रश्नांचे 16 उपघटकांनुसार अचूक विश्लेषण व IMP Topics

2018 ते 2025 (7 परीक्षा) Quantitative Aptitude & Reasoning 16 सूक्ष्म उपघटक (Micro-Subtopics) तलाठी, लिपिक, कर सहाय्यक व गट-क पदांसाठी उपयुक्त
महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाद्वारे (MPSC) अधिसूचित केलेल्या गट-क पूर्व परीक्षा आणि मुख्य परीक्षा अभ्यासक्रमातील (Prelims & Mains Official Syllabus) अधिकृत घटकांनुसार 2018, 2019, 2021, 2022, 2023, 2024 आणि 2025 या सर्व 7 वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांमधील अंकगणित व बुद्धिमत्ता चाचणी (Quantitative Aptitude & Logical Reasoning) विषयाच्या सर्व प्रश्नांचे स्वतः तपासून केलेले अत्यंत अचूक व सूक्ष्म वर्गीकरण खालीलप्रमाणे आहे. आगामी MPSC गट-क पूर्व परीक्षा, तलाठी भरती (ग्राम महसूल अधिकारी), लिपिक-टंकलेखक (Clerk-Typist), कर सहाय्यक (Tax Assistant), उद्योग निरीक्षक आणि दुय्यम निरीक्षक या पदांची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना या विषयातील महत्त्वाचे घटक समजण्यास मदत होईल.

01 गणित व बुद्धिमत्ता विषयाची वर्षनिहाय प्रश्नसंख्या (2018 ते 2025)

परीक्षा वर्ष परीक्षेचे नाव प्रश्नसंख्या
2025महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 202520
2024महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 202420
2023महाराष्ट्र गट-ब व गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 202320
2022महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 202220
2021महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 202120
2019महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 201920
2018महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 201820
एकूण (7 परीक्षा)2018 ते 2025 मधील परीक्षा आराखड्यानुसार एकूण प्रश्न140 प्रश्न

02 गट-क व तलाठी पूर्व परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे घटक (Most IMP Topics)

मागील 7 परीक्षांच्या विश्लेषणावरून असे स्पष्ट होते की, गणित व बुद्धिमत्ता या विभागात प्रत्येक घटकावर समप्रमाणात (प्रत्येकी 2 ते 3 प्रश्न) भर दिला जातो:

उपघटकाचे नाव (Micro-Subtopic) सरासरी प्रश्न भारांश परीक्षेसाठी प्राधान्य (Priority)
1. संख्यामाला व गहाळ पद (Number Series & Missing Terms)14+🔥 अति-महत्त्वाचा (Most IMP)
2. तार्किक कोडे व बैठक व्यवस्था (Puzzles & Seating Arrangement)14+🔥 अति-महत्त्वाचा (Most IMP)
3. नफा-तोटा व शेकडेवारी (Profit, Loss & Percentage)14+🔥 अति-महत्त्वाचा (Most IMP)
4. सांकेतिक भाषा व कूट संदेश (Coding-Decoding)14+🔥 अति-महत्त्वाचा (Most IMP)
5. वेग, वेळ आणि अंतर / रेल्वे व बोट (Speed, Time & Distance)14+⭐ उच्च प्राधान्य (High Priority)
6. दिशा व अंतर ज्ञान चाचणी (Direction & Distance Test)14+⭐ उच्च प्राधान्य (High Priority)
7. ठोकळा, फासा व दृश्य तार्किक विचार (Cube, Dice & Visual Reasoning)14+⭐ उच्च प्राधान्य (High Priority)
8. वरील इतर ९ उपघटक (वयवारी, काळ-काम, व्याज, रक्तनाते, सिलॉजिझम, घड्याळ इ.)42+📌 महत्त्वाचा (Important)

03 अंकगणित व बुद्धिमत्ता: 16 उपघटकांनुसार संपूर्ण प्रश्नविश्लेषण (2018–2025)

खालील कोणत्याही उपघटकावर क्लिक करून त्यातील वर्षनिहाय प्रश्न व स्पष्टीकरण पहा:

१. संख्यामाला व गहाळ पद (Number Series & Missing Terms)अंकगणित · 7 प्रश्न
  • २०१८विसंगत संख्या शोधणे व संख्यांच्या मालिकेतील पुढील पद.
  • २०१९३, ७, १५, ३१, x, १२७, २५५, ५११ या मालिकेत x ची किंमत शोधणे (x = ६३).
  • २०१९संख्या मालिका - २५, ५०, ८२, ? (उत्तर: १२२).
  • २०१९अल्फान्युमेरिक मालिका - ११, ५, २०, १२, ३८, ?, ७४, ५४ (उत्तर: २६).
  • २०२१विसंगत संख्या जोडी व गहाळ पद शोधणे.
  • २०२२संख्यांचे वर्ग व घन यांच्या फरकावर आधारित श्रेणी.
  • २०२३-२५नमुना मालिका, द्विस्तरीय संख्या मालिका (Two-tier Series) व गहाळ पद.
२. वयवारी व गुणोत्तर-प्रमाण (Ages, Ratio & Proportion)अंकगणित · 7 प्रश्न
  • २०१८कौटुंबिक वयांचे गुणोत्तर व मुलाचे आजचे वय.
  • २०१९स्वाती आणि प्रीती यांच्या वयाचे गुणोत्तर ३:५ वरून ७ वर्षांनंतर ११:१६ झाल्यावर प्रीतीचे आजचे वय (४० वर्षे).
  • २०१९वर्गखोलीतील मुली व मुलांचे गुणोत्तर ४:५ वरून एकूण संख्या काढणे.
  • २०२१वयांची बेरीज ५० वर्षे व ४ वर्षांपूर्वीचे गुणोत्तर ३:१ वरून आजचे वय शोधणे.
  • २०२२तीन व्यक्तींच्या वयांची बेरीज व सरासरी वय काढणे.
  • २०२३-२५पिता-पुत्राचे वय, आई-मुलीचे समीकरण आणि गुणोत्तरातील बदलावरून मूळ संख्यांची गणना.
३. काळ, काम आणि नळ-टाकी (Time, Work & Pipes-Cisterns)अंकगणित · 7 प्रश्न
  • २०१८ठराविक कामगारांनी काम पूर्ण करण्याचा कालावधी व मजुरी.
  • २०१९नळ व पाण्याची टाकी - गळतीमुळे पूर्ण भरलेली टाकी १२ तासांत रिकामी होणे.
  • २०२११० कामगार कामावर असताना दरदिवशी २ कामगार काम सोडून जाणे व काम पूर्ण होण्याचे दिवस.
  • २०२२पुरुष व महिला कामगारांच्या कार्यक्षमतेची तुलना व काम पूर्ण होण्याचा वेळ.
  • २०२३'अ' एक काम १२ दिवसांत करतो व 'ब' तेच काम २४ दिवसांत करतो, दोघांनी एकत्र काम केल्यास लागणारे दिवस (८ दिवस).
  • २०२४-२५दोन नळांनी टाकी भरणे व तिसऱ्या नळाने रिकामी होणे; कामाच्या दरातील बदल व उर्वरित काम.
४. वेग, वेळ आणि अंतर / रेल्वे व बोट (Speed, Time, Distance, Trains & Boats)अंकगणित · 7 प्रश्न
  • २०१८दोन शहरांमधील अंतर कापण्यासाठी गाडीचा वेग व वेळ.
  • २०१९आगगाडीचा वेग १५ मी/से असल्यास ८ सेकंदात ओलांडणाऱ्या पुलाची लांबी काढणे (१२० मीटर).
  • २०२१दोन गाड्यांच्या वेगाचे गुणोत्तर २:५ व वेगातील फरकावरून वेग शोधणे.
  • २०२२परस्परविरुद्ध दिशेने धावणाऱ्या दोन गाड्या एकमेकींना ओलांडण्याचा वेळ.
  • २०२३कार व बस यांच्या वेगाची तुलना व लागणारा अतिरिक्त वेळ.
  • २०२४-२५बोटीचा प्रवाहाच्या दिशेने (Downstream) व विरुद्ध दिशेने (Upstream) वेग; सरासरी वेगाची गणना.
५. नफा-तोटा व शेकडेवारी (Profit, Loss & Percentage)अंकगणित · 7 प्रश्न
  • २०१८वस्तूच्या खरेदी-विक्री किमतीवरून शेकडा तोटा काढणे.
  • २०१९टी.व्ही. खरेदी ₹४७०० + दुरुस्ती ₹८०० = ₹५५००, विक्री ₹५८०० वरून शेकडा नफा काढणे (5 5/11%).
  • २०१९टक्केवारी समीकरण - १६०० चे ६०% = x चे ८०% वरून x ची किंमत (१२२०).
  • २०२१साखरेच्या किमतीत ६०% वाढ झाल्यावर खर्चात वाढ न होण्यासाठी वापरात करावी लागणारी शेकडा घट.
  • २०२१परीक्षेत ३५% विद्यार्थी उत्तीर्ण व ४५५ अनुत्तीर्ण झाल्यास एकूण विद्यार्थ्यांची संख्या (७००).
  • २०२२-२५छापील किमतीवर डिस्काउंट, दोन वस्तूंची समान विक्री किंमत आणि टप्प्याटप्प्याने झालेली वाढ.
६. व्याज - सरळव्याज व चक्रवाढ व्याज (Simple & Compound Interest)अंकगणित · 7 प्रश्न
  • २०१८सरळव्याजाने मुद्दलाची दुप्पट होण्याचा कालावधी.
  • २०१९२ वर्षांसाठी ४% व्याजाने सरळव्याज व चक्रवाढ व्याज यातील फरक ₹८ असताना मूळ मुद्दल काढणे (₹५,०००).
  • २०२१चक्रवाढ व्याजाने २ वर्षांत होणारी रास व व्याजाचा दर.
  • २०२२-२५मुद्दल व सरळव्याजाचे गुणोत्तर, अर्धवार्षिक (Half-yearly) चक्रवाढ व्याज आणि ३ वर्षांमधील फरक.
७. सरासरी, अपूर्णांक व मूलभूत बीजगणित (Average, Fractions & Algebra)अंकगणित · 7 प्रश्न
  • २०१८विद्यार्थ्यांच्या गुणांची सरासरी व नवीन विद्यार्थ्याच्या आगमनाने होणारा बदल.
  • २०१९अपूर्णांकांची तुलना व लहान-मोठा क्रम.
  • २०२१अपूर्णांक बीजगणित व समीकरणात्मक निरसन.
  • २०२२५ संख्यांची सरासरी ५० असताना एक संख्या वगळल्यास सरासरीतील बदल.
  • २०२३-२५दशांश अपूर्णांकांचे सरलीकरण, क्रिकेट खेळाडूची सरासरी व बीजगणितीय सूत्रे (a^2 - b^2).
८. भूमिती व त्रिकोणमिती (Geometry, Mensuration & Trigonometry)अंकगणित · 7 प्रश्न
  • २०१८आयताचे क्षेत्रफळ व परिमिती यांवरील प्रश्न.
  • २०१९८० मीटर रुंद रस्त्याच्या दुतर्फा असणाऱ्या दोन समान उंचीच्या खांबांचे उन्नत कोन ६०° व ३०° वरून खांबांची उंची काढणे (20√3 मीटर).
  • २०२१काटकोन त्रिकोणात पायथागोरस सिद्धांताचा वापर करून कर्णाची लांबी शोधणे.
  • २०२२वर्तुळाचे क्षेत्रफळ व परिघाचे गुणोत्तर.
  • २०२३-२५इष्टिकाचिती (Cuboid), त्रिकोणाचे कोन आणि चौरसाची बाजू वाढवल्यास क्षेत्रफळातील वाढ (४४%).
९. सांकेतिक भाषा व कूट संदेश (Coding-Decoding)बुद्धिमत्ता · 7 प्रश्न
  • २०१८वर्णमालेतील अक्षरांचे अंक कोडिंग.
  • २०१९LANGUAGE ला NDPJWDIH लिहिले तर OFFICIAL चा कोड (QIILELCM).
  • २०१९THANKS ला SKNTHA लिहिले तर STUPID चा कोड (DIPUST).
  • २०१९सांकेतिक मूल्य - PEN = 70, BOOK = 86 तर DUSTER = 184.
  • २०२१HJLN -> ILOR :: DFHJ -> EGJP.
  • २०२२सांकेतिक चिन्हे व गणितीय क्रियांचे अदलाबदल कोडिंग (+ म्हणजे x, - म्हणजे /).
  • २०२३-२५विज्ञानातील संकल्पनांचे सांकेतिक रूपांतर, वाक्य कोडिंग आणि वर्णमाला आधारित कूट कोडिंग.
१०. नातेसंबंध चाचणी (Blood Relations)बुद्धिमत्ता · 7 प्रश्न
  • २०१८विधानावरून दोन व्यक्तींमधील प्रत्यक्ष नाते ओळखणे.
  • २०१९राणी, सुरेश, मेधा, दीप्ती व अनुराग यांच्या कौटुंबिक नातेसंबंधांवरून नाते स्पष्ट करणे.
  • २०२१सांकेतिक नातेसंबंध (A + B म्हणजे A हा B चा भाऊ आहे).
  • २०२२कौटुंबिक वृक्षावरून (Family Tree) नातेसंबंधांची सत्यता तपासणे.
  • २०२३-२५छायाचित्रातील व्यक्तीकडे निर्देश, कुटुंबातील नाती व तीन पिढ्यांच्या नातेसंबंधातील पुरुषांची संख्या.
११. दिशा व अंतर ज्ञान चाचणी (Direction & Distance Test)बुद्धिमत्ता · 7 प्रश्न
  • २०१८सुरुवातीच्या बिंदूपासून डावीकडे/उजवीकडे वळल्यानंतरचे अंतिम अंतर.
  • २०१९आदितचे उत्तरेकडे चालणे, उजवीकडे व डावीकडे वळणे यावरून अंतिम स्थान.
  • २०२१बागेतील बाकावरील ६ व्यक्तींची बैठक व्यवस्था व दिशा; ९०° डावीकडे व १३५° उजवीकडे वळणे.
  • २०२२सूर्योदयाच्या वेळी दोन व्यक्ती एकमेकांसमोर उभ्या असताना पडणारी सावली.
  • २०२३-२५मुख्य व उपदिशांमधील कोनात्मक वळण आणि पायथागोरस सिद्धांताने मूळ स्थानापासून अंतर.
१२. तार्किक निष्कर्ष व सिलॉजिझम (Syllogism & Logical Deduction)बुद्धिमत्ता · 7 प्रश्न
  • २०१८सर्व/काही विधानांवरून तर्कसंगत निष्कर्ष काढणे.
  • २०१९डॉक्टर, व्यावसायिक, भाषा व धर्म यांवर आधारित तार्किक निष्कर्ष.
  • २०२१विधाने: 'सर्व अ हे ब आहेत' व 'काही ब हे क आहेत' वरून निष्कर्ष.
  • २०२२दोन विधाने व तीन निष्कर्षांची तार्किक सत्यता.
  • २०२३-२५विधानांचे खंडन/समर्थन करणारे युक्तिवाद, कारणात्मक गृहितके (Statements & Assumptions) व कृतीचा मार्ग.
१३. तार्किक कोडे व बैठक व्यवस्था (Puzzles & Seating Arrangement)बुद्धिमत्ता · 7 प्रश्न
  • २०१८रेषीय (Linear) व वर्तुळाकार बैठक व्यवस्था.
  • २०१९अजिंक्य, रमेश आणि वैभव यांच्या परीक्षा क्रमांकांवरील सत्य/असत्य विधानांचे कोडे; कलिंगडांची वाटणी.
  • २०२१५ व्यक्तींचे वजन व उंची तुलना कोडे; 'UNIDENTIFIED' शब्दाची वर्णमालानुसार मांडणी.
  • २०२२८ व्यक्तींची वर्तुळाकार (केंद्राकडे तोंड असणारी) बैठक व्यवस्था.
  • २०२३-२५६ मजल्यांच्या इमारतीचे कोडे, त्रिमितीय कोडे (Matrix Puzzle) आणि प्राध्यापक-विषय-वार अचूक जुळणी.
१४. व्हेन आकृत्या व संच सिद्धांत (Venn Diagrams & Set Theory)बुद्धिमत्ता · 7 प्रश्न
  • २०१८दिलेल्या तीन घटकांमधील संबंध दर्शवणारी व्हेन आकृती.
  • २०१९वर्तुळ, त्रिकोण व चौरस यांतील सामायिक संख्या शोधणे.
  • २०२१खेळाडू, शिक्षक व गायक यांना दर्शवणारी व्हेन आकृती.
  • २०२२मराठी, इंग्रजी व हिंदी भाषा बोलणाऱ्या लोकांची संख्या.
  • २०२३-२५तीन वर्तमानपत्रे वाचणाऱ्यांचा संच, चहा-कॉफिची आकडेवारी आणि व्हेन आकृतीतील अंकांची बेरीज.
१५. ठोकळा, फासा व दृश्य तार्किक विचार (Cube, Dice & Visual Reasoning)बुद्धिमत्ता · 7 प्रश्न
  • २०१८उघडलेल्या ठोकळ्याची घडी घातल्यावर बनणारा फासा.
  • २०१९त्रिमितीय ठोकळ्यावर १ च्या विरुद्ध बाजूचा अंक शोधणे (उत्तर: ५) आणि भूमितीय प्रतिमा पूर्ण करणे.
  • २०२१सर्व बाजूंनी रंगवलेला घन कापल्यानंतर १ बाजू रंगवलेले घन.
  • २०२२आरशातील प्रतिमा (Mirror Image) व पाण्याचा प्रतिबिंब (Water Image).
  • २०२३-२५कागदाची घडी घालून कापणे, फाशाच्या दोन स्थिती आणि नॉन-व्हरबल मालिका (Non-Verbal Series).
१६. घड्याळ व कॅलेंडर (Clock & Calendar)बुद्धिमत्ता · 7 प्रश्न
  • २०१८विशिष्ट तारखेचा वार शोधणे.
  • २०१९३:४० वाजता तासकाटा व मिनिटकाटा यांमधील कोन शोधणे (१३०°).
  • २०२१घड्याळ दर तासाला २ मिनिटे पुढे जात असल्यास अचूक वेळ काढणे.
  • २०२२लीप वर्षातील अतिरिक्त दिवस व विशिष्ट वाराची गणना.
  • २०२३-२५१५ ऑगस्ट १९४७ चा वार, काटे एकावर एक येण्याच्या वेळा आणि आरशातील प्रतिमेवरून प्रत्यक्ष वेळ.
  1. समान प्रश्न भारांश (Equal Distribution): MPSC गट-क पूर्व परीक्षेत अंकगणित व बुद्धिमत्ता या दोन्ही विभागांना प्रत्येकी १०-१० प्रश्न असतात (एकूण २० प्रश्न). त्यामुळे सर्व १६ उपघटकांवर सारखाच भर दिला जातो.
  2. संख्यामाला व कोडी (Series & Puzzles): संख्यामाला (Number Series), कोडी (Matrix & Floor Puzzles) आणि बैठक व्यवस्था (Seating Arrangement) यावर दरवर्षी ४ ते ५ प्रश्न आवर्जून विचारले जातात, ज्यांचा सराव सर्वाधिक आवश्यक असतो.
  3. व्यावहारिक गणित (Arithmetic): नफा-तोटा, शेकडेवारी, वयवारी, काळ-काम आणि वेग-अंतर या पारंपरिक घटकांवर अचूक सूत्रे आणि जलद गणनेच्या (Calculation) आधारे प्रश्न सोडवावे लागतात.
  4. द़ृश्य व तार्किक बुद्धिमत्ता (Visual & Logical): दिशा ज्ञान, रक्तनाते, फासे (Dice), घड्याळ-कैलेंडर आणि सिलॉजिझम यांवर प्रत्येकी १ ते २ प्रश्न निश्चित असतात.

06 वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

1. MPSC गट-क व तलाठी पूर्व परीक्षेत गणित व बुद्धिमत्ता विषयावर किती प्रश्न असतात?
महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या (MPSC) गट-क संयुक्त पूर्व परीक्षेत 100 पैकी अंकगणित व बुद्धिमत्ता चाचणी विषयावर 20 प्रश्न (20 गुण) विचारले जातात. हा विभाग पेपरमधील सर्वात जास्त स्कोरिंग मानला जातो.
2. MPSC Group C Prelims साठी गणितात कोणते टॉपिक सर्वात महत्त्वाचे आहेत?
अंकगणित विभागात नफा-तोटा व शेकडेवारी, वेग-वेळ-अंतर (रेल्वे/बोट), काळ-काम-नळ टाकी, वयवारी व गुणोत्तर-प्रमाण आणि संख्यामाला (Number Series) हे टॉपिक सर्वाधिक महत्त्वाचे आहेत.
3. बुद्धिमत्ता चाचणीत कोणत्या घटकांवर जास्तीत जास्त प्रश्न येतात?
बुद्धिमत्ता विभागात तार्किक कोडी व बैठक व्यवस्था (Puzzles), सांकेतिक भाषा (Coding-Decoding), दिशा व अंतर, नातेसंबंध, सिलॉजिझम (Syllogism) आणि फासे व घड्याळ-कैलेंडर या घटकांवर नियमित प्रश्न असतात.
4. तलाठी भरती आणि MPSC गट-क पूर्व परीक्षेचा गणित सिलॅबस सारखाच आहे का?
होय! तलाठी भरती (ग्राम महसूल अधिकारी) आणि MPSC गट-क या दोन्ही परीक्षांसाठी TCS/MPSC च्या सुधारित पॅटर्ननुसार अंकगणित व बुद्धिमत्ता चाचणीचे मूळ घटक समानच आहेत.
www.mpscpaper.in
MPSC Previous Year Question Papers & Topic-Wise Analysis · अभ्यासासाठी विश्वसनीय साहित्य